Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, Türkiye’de Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından geri ödeme kapsamında olmayan ya da sınırlı olarak ödenen kanser ilaçlarının bedelinin hastaya ödenmesi için açılan davaları ifade eder. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, genellikle SGK tarafından karşılanmayan veya sadece belirli şartlarla ödenen ilaçların hastalar için hayati önem taşıdığı durumlarda gündeme gelir. KANSER İLAÇLARININ…
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, Türkiye’de Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından geri ödeme kapsamında olmayan ya da sınırlı olarak ödenen kanser ilaçlarının bedelinin hastaya ödenmesi için açılan davaları ifade eder. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, genellikle SGK tarafından karşılanmayan veya sadece belirli şartlarla ödenen ilaçların hastalar için hayati önem taşıdığı durumlarda gündeme gelir.
KANSER İLAÇLARININ GERİ ÖDENMESİ DAVASI NEDİR?
Yaşama hakkı, insan haklarının temelini oluşturur. Diğer tüm hakların kullanılabilmesi için öncelikli olarak sağlığın korunması gereklidir. Sağlığı yerinde olmayan, sağlık hizmetlerinden yeterince faydalanamayan ve ekonomik sorunlarla boğuşan bir bireyin, diğer haklarına dair güvenceleri anlamını yitirecektir.
Çağımızda sıkça karşılaşılan ve zorlu, maliyetli bir tedavi süreci gerektiren kanser hastalığının tedavisinde, uzun süredir uygulanan geleneksel yöntemler olan kemoterapi ve radyoterapi, yerini giderek yeni ve etkili yöntemlere bırakmaktadır. Bu yeni tedavi biçimlerinin başında ise immünoterapi ve akıllı ilaç tedavileri gelmektedir. Tıbbi testler ve veriler doğrultusunda hastalığın seyriyle ilgilenen uzman onkologlar, hastalarının bu yeni tedavi yöntemlerinden yarar sağlayıp sağlayamayacağını değerlendirerek immünoterapi, gen tedavisi veya akıllı ilaç tedavisinin uygulanmasına karar vermektedirler.
Kanser tedavisi sürecinde uzman doktorların hastalarına önerdiği bu yeni nesil tedavi ilaçlarının bir kısmı, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından karşılanmamaktadır. Bu durum, hastaların zaten zor olan tedavi süreçlerinde mali açıdan büyük bir yükle karşılaşmalarına neden olmaktadır ve dolayısıyla hastalar daha da mağdur duruma düşmektedirler.
SGK tarafından karşılanmayan ve immünoterapi ile akıllı ilaç tedavisinde kullanılan bazı ilaçlara örnek vermek gerekirse:
Altuzan
Opdivo
Keytruda
Tecentriq
Herceptin
Mabthera
Bu ilaçların çoğu, SGK tarafından geri ödemeye tabi tutulmamaktadır. Bazı ilaçlar ise yalnızca belli kanser türlerinde sınırlı bir şekilde geri ödeme kapsamına alınmıştır. Ancak, bu ilaçların birçok hastalıkta etkili olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır.
İmmünoterapi ilaçları da birçok çeşide sahip olup, her ilacın hem aktif maddesi hem de etki gösterdiği kanser türleri farklılık göstermektedir. İmmünoterapi tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar, kısmen SGK tarafından karşılanırken, bazıları ise SGK kapsamına hiç alınmamaktadır. Karşılanan immünoterapi ilaçlarının geri ödemesi de genellikle yalnızca sınırlı hastalık türleriyle sınırlıdır. Bu durum, akıllı ilaçlar için de benzer şekilde geçerlidir; bu ilaçlar da genellikle sadece belirli endikasyonlarla geri ödemeye dahil edilmektedir.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, hastaların SGK’nın geri ödeme kapsamına almadığı ya da belirli şartlar altında ödediği kanser ilaçlarının bedelini devletten talep edebilmesi için açtığı davadır. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, hastalar veya onların yakınları, tedavide kullanılan ve SGK tarafından karşılanmayan ilaçların bedelinin iadesini talep eder. Kanser tedavisi gören birçok hasta, bu tedavi sürecinde hayati öneme sahip ilaçlara ulaşmada zorluk yaşayabilir, çünkü ilaçların maliyeti oldukça yüksektir. Bu nedenle, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, tedavi sürecinde hayati öneme sahip bir hukuki başvuru yöntemi olabilir.
SGK, kanser tedavisinde kullanılan tüm ilaçları geri ödeme kapsamına almayabilir. Bu nedenle hastalar, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açarak şu nedenlerle ilaç bedellerinin karşılanmasını talep edebilirler:
SGK Kapsamında Olmayan İlaçlar: Kanser tedavisinde kullanılan bazı yeni veya özel ilaçlar, SGK tarafından henüz geri ödeme listesine dahil edilmemiş olabilir. Bu durumda hastalar, bu ilaçların geri ödemesi için kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açabilirler.
Kapsamda Olsa Bile Belirli Şartlarla Ödenen İlaçlar: Bazı ilaçlar, SGK tarafından yalnızca belirli kriterler karşılandığında geri ödenir. Hastalar bu kriterleri karşılamadıklarını düşündüklerinde veya ilacın onlar için zorunlu olduğunu savunduklarında, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açarak bu bedellerin ödenmesini talep edebilirler.
İlaç Maliyetlerinin Yüksekliği: Kanser ilaçları genellikle çok yüksek maliyetlidir. Bu ilaçların bedelini kendi cebinden karşılamak zorunda kalan hastalar, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açarak, SGK’nın bu maliyeti üstlenmesini isteyebilirler.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, idari yargıda açılan bir davadır. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında, hasta veya yakını, SGK’nın ilaç bedelini karşılamaması nedeniyle mağdur olduğunu ileri sürer ve geri ödeme yapılmasını talep eder. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası süreci şu adımları içerir:
Başvuru: İlk olarak hastalar, kanser ilaçlarının geri ödenmesi için SGK’ya başvuru yaparlar. SGK’nın bu başvuruyu reddetmesi durumunda, hastalar yasal haklarını kullanarak kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açabilirler.
Mahkemeye Başvuru: SGK başvurusunun reddedilmesi veya olumsuz sonuçlanması durumunda, hasta veya vekili idari mahkemede kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açar. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında, hastanın ilaç masraflarının zorunlu tedavi gideri olduğu ve SGK’nın bunu karşılaması gerektiği ileri sürülür.
Delillerin Sunulması: Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası sırasında hastalar, ilaçların tedavi için zorunlu olduğunu gösteren belgeleri mahkemeye sunarlar. Bu belgeler genellikle doktor raporları, reçeteler ve hastane kayıtları gibi tıbbi evraklardan oluşur.
Mahkeme Kararı: Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası sonucunda, mahkeme hastanın taleplerini değerlendirir ve SGK’nın ilaç bedelini karşılayıp karşılamayacağına karar verir. Mahkeme kararı olumlu olduğunda, SGK hastanın ilaç masraflarını ödemek zorunda kalır.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açarken, hastaların şu belgeleri sunmaları gerekmektedir:
Tedavi ve İlaç Raporları: Kanser tedavisinin zorunlu olduğunu ve kullanılan ilaçların tedavi sürecinin bir parçası olduğunu gösteren doktor raporları.
Reçeteler: Tedavide kullanılan ilaçların reçeteleri.
Faturalar: SGK tarafından karşılanmayan ilaçların faturaları.
SGK Kararı: SGK’nın ilaç bedelini ödemediğine dair resmi yazı veya karar.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, mahkemelerin iş yüküne ve davanın detaylarına bağlı olarak değişen sürelerde sonuçlanabilir. İdari mahkemelerde görülen kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, birkaç ay ile bir yıl arasında sonuçlanabilir. Ancak kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası hızlı bir şekilde sonuçlanması, hastaların tedavi süreçlerinde yaşamsal önem taşıyabileceği için, bazı durumlarda kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası hızlandırılabilir.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, tedavi sürecinde ciddi mali yük altına giren hastalar için hayati önem taşır. Tedavide kullanılan ilaçların yüksek maliyetleri, hastaların ekonomik açıdan zorlanmalarına neden olabilir. Bu nedenle kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açarak, hastalar ilaç masraflarını devletten talep edebilirler. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, sadece hastaların mali yükünü hafifletmekle kalmaz, aynı zamanda tedavi süreçlerinde yaşamsal ilaçlara erişimlerini de sağlar.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, kanser tedavisi gören hastalar için hayati öneme sahip bir hukuki mekanizmadır. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası sayesinde hastalar, tedavide kullanılan ve SGK tarafından karşılanmayan ilaçların bedelini talep edebilirler. Tedavi sürecinde ilaçlara erişim, hastaların sağlığı açısından kritik bir rol oynadığından, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açmak, hastaların hem sağlıklarını hem de mali durumlarını koruma adına atabilecekleri önemli bir adımdır.
Ülkemizde, ruhsatlı ilaçların onaylanan kullanım alanlarının dışında ya da belirlenmiş dozların üstünde kullanılması veya henüz Türkiye’de ruhsatlandırılmamış ilaçların tedavi amacıyla yurt dışından getirtilmesi “endikasyon dışı ilaç kullanımı” olarak adlandırılmaktadır. Kanser hastasının immünoterapi veya akıllı ilaç tedavisi için kullanılacak ilacı uzman hekimin belirlemesinin ardından, tedaviye başlanabilmesi için öncelikle Sağlık Bakanlığı’na bağlı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’na endikasyon dışı ilaç kullanımı başvurusunda bulunulması gerekir.
Başvuru sonrasında, kurum talep edilen ilacın o hasta için uygun olup olmadığını değerlendirir. Uygunluk onayı alındıktan sonra ilaç kullanılabilir. Ancak, bu süreçte, talep edilen ilacın SGK tarafından karşılanan ilaçlar listesinde yer almaması durumunda, genellikle endikasyon dışı ilaç kullanım başvurusu reddedilmektedir. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun verdiği bu karar, ilacın kullanılmasına başlanmasının yanı sıra SGK’ya karşı açılacak kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında ihtiyati tedbir kararı talep ederken sunulması gereken önemli belgelerden biridir.
SGK ve mahkemeler, kanser tedavisinde kullanılacak ilaçların bedellerinin karşılanabilmesi için genellikle Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’ndan endikasyon dışı ilaç kullanım onayının alınmasını zorunlu tutmaktadır. Ancak son zamanlarda kurum bu onayı vermekten kaçınmaktadır. Buna rağmen, üst mahkeme kararlarına göre, endikasyon dışı kullanım onayının verilmemesi, SGK’ya karşı açılan kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasının kabul edilmesine engel teşkil etmemektedir.
Bununla birlikte, SGK’ya karşı açılan kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında ihtiyati tedbir talebi veya dava, kurumun endikasyon dışı ilaç kullanım onayını reddetmesi gerekçesiyle reddedilirse, öncelikle Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun kararına karşı idare mahkemesinde yürütmenin durdurulması talep edilmelidir. Mahkeme, yürütmeyi kendiliğinden durduramaz; bu talebin dava dilekçesinde mutlaka yer alması gerekir. Yürütmenin durdurulması kararı alındıktan sonra, SGK’ya karşı açılacak davada yine ihtiyati tedbir kararı alınarak ilaç masraflarının karşılanması sağlanabilir.
Akıllı ilaçlar, kanser hücrelerinin kontrolsüz çoğalmasını ve yayılmasını engellemeyi hedefleyen tedavilerdir. Kanser hücrelerinin sahip olduğu mutasyonlarla kazandığı bu özellikleri durdurmayı amaçlayan moleküller içeren akıllı ilaçlar, kanser tedavisinde giderek daha önemli bir yer edinmektedir. Bu ilaçlar, kanser hücrelerini tanır, onları bloke eder ve yok etmeyi amaçlar. Akıllı ilaçların başında transtuzumab, bevacizumab, rituximab ve cetuximab gibi moleküller gelir ve bu ilaçlar özellikle immünoterapi tedavisi uygulanan kanser hastalarında kullanılır.
Bu ilaçların maliyeti, bir kür için 15.000 TL ile 50.000 TL arasında değişiklik gösterebilir. Fiyatlar, hastanın kullanacağı ilaç dozuna göre farklılık göstermektedir. Dolayısıyla, akıllı ilaçlar hem etkili hem de oldukça yüksek maliyetli tedavi yöntemleridir.
SGK AKILLI İLAÇLARI KARŞILIYOR MU?
Akıllı ilaçların geri ödeme durumu Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) ile düzenlenmiştir. Ancak, kanser tedavisinde kullanılmakta olan birçok akıllı ilaç, SGK’nın karşıladığı ilaçlar listesine dahil edilmemiştir. Bu nedenle, hastaların önemli bir bölümü, ilaç masraflarını karşılamak için hukuki yollara başvurarak ilaç bedellerinin ödenmesini talep etmek durumunda kalmaktadır.
2024 YILINDA KİŞİYE ÖZEL İMMÜNOTERAPİ MALİYETİ
İmmünoterapi, bağışıklık sistemini harekete geçirerek kanser hücrelerine karşı savaşan bir tedavi yöntemidir. Özellikle kişiye özel immünoterapi, kanser hücrelerinin yüzeyindeki belirli proteinleri hedef alır. Bu proteinler, kanser hücrelerinin bağışıklık sisteminden kaçmasına olanak sağlar. Kişiye özel immünoterapi tedavisi, bu proteinleri bloke ederek kanser hücrelerini yok etmeyi amaçlar.
Bu tedavi, geleneksel kanser tedavi yöntemlerine kıyasla hem daha etkili hem de daha az yan etkiye sahip olmakla birlikte, maliyeti oldukça yüksektir.
2024 yılında kişiye özel immünoterapinin yıllık maliyeti, kullanılan ilaçlara ve hastanın durumuna göre değişiklik gösterir. Ancak, genel olarak 50.000 dolar ile 1 milyon dolar arasında bir maliyetten söz edilmektedir. Bazı ilaçlar için bu maliyet daha da yüksek olabilir. Örneğin, pembrolizumab adlı ilacın yıllık ortalama maliyeti 350.000 dolar civarındadır.
Bu tedavinin yüksek maliyetli olmasının birden fazla nedeni vardır. İlk olarak, immünoterapi oldukça karmaşık bir tedavi sürecini içerir. Kanser hücrelerinin yüzeyindeki hedef proteinlerin tespit edilmesi, bu proteinlere karşı etkili olacak ilaçların geliştirilmesi ve bu ilaçların hastaya uygulanması oldukça kapsamlı ve maliyetli adımlardır.
Diğer bir neden ise, immünoterapinin nispeten yeni bir tedavi yöntemi olmasıdır. Bu tedavi yaygınlaştıkça ve geliştirme çalışmaları sürdükçe maliyetlerin azalması olasıdır, ancak şu an için oldukça yüksek bir maliyete sahiptir.
KANSER HASTALARINA DEVLET YARDIMLARI
Kanser, dünya genelinde en yaygın ve ölümcül hastalıklardan biri olarak öne çıkmaktadır. Türkiye’de de her yıl binlerce kişiye kanser teşhisi konulmakta ve bu kişiler zorlu ve masraflı bir tedavi sürecine girmektedirler. Kanser tedavisinin maliyetli olması, hastaların ve ailelerinin ciddi ekonomik yüklerle karşı karşıya kalmasına neden olmaktadır. Bu nedenle, devlet tarafından kanser hastalarına çeşitli yardımlar sağlanmakta, hastaların tedavi süreçlerini daha rahat atlatmalarına yardımcı olunmaktadır. Bu yardımlar, hastaların ekonomik zorluklarını hafifletmek ve tedavi sürecinde daha iyi sağlık hizmetleri alabilmelerini sağlamak amacıyla sunulmaktadır.
Kanser hastalarına sunulan başlıca devlet yardımları şunlardır:
Evde Sağlık Hizmeti: Kanser hastaları için en önemli yardımlardan biri evde sağlık hizmetidir. Bu hizmet sayesinde hastalar, evlerinin konforunda sağlık hizmetlerinden faydalanabilirler. Evde sağlık hizmeti, hastaların muayene, tedavi, bakım ve takip süreçlerini kapsar. Doktor ve hemşireler, hastaların evlerine gelerek gerekli sağlık kontrollerini yapar ve hastanın durumu yakından izlenir. Bu hizmet, özellikle hastaneye gitmekte zorlanan veya sürekli bakım gerektiren kanser hastaları için büyük bir kolaylık sağlar.
Evde Bakım Yardımı: Kanser hastalarının bakımını üstlenen yakınları da devletin sunduğu evde bakım yardımından faydalanabilirler. Bu yardım, hastanın bakımı ile ilgilenen aile bireylerinin maddi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla sunulmaktadır. Yardım miktarı, hastanın ve bakımını üstlenen kişinin gelir durumuna göre değişiklik göstermektedir. Bu destek, hastanın bakımı için harcanacak zaman ve emeğin karşılanması noktasında önemlidir.
Maluliyet Aylığı: Kanser nedeniyle çalışma gücünü kaybeden hastalara devlet tarafından maluliyet aylığı bağlanmaktadır. Maluliyet aylığı, kanser hastasının çalışma yeteneğinin ne kadarını kaybettiğine bağlı olarak belirlenir. Hastanın tam ya da kısmi olarak iş gücünü kaybetmesi durumunda, bu aylık, hastanın ekonomik güvencesi haline gelir. Maluliyet aylığı, kanser gibi ağır hastalıklara sahip bireylerin yaşamlarını daha sürdürülebilir kılmak için önemli bir destektir.
Elektrik Desteği: Devlet, kanser hastalarına yönelik elektrik faturası indirimi sağlamaktadır. Bu yardım, hastaların tedavi süreçlerinde karşılaştıkları ekonomik yükü bir nebze de olsa hafifletmeyi amaçlar. Elektrik desteği, hastanın gelir durumuna göre belirlenir ve indirim oranları bu doğrultuda düzenlenir. Bu yardımla, hastaların evde kullanmaları gereken tıbbi cihazlar ve diğer elektrik harcayan ekipmanların maliyeti azaltılmaya çalışılır.
Kanser İlaç Desteği: Kanser tedavisinde kullanılan bazı pahalı ilaçlar devlet tarafından karşılanmaktadır. Kanser ilaç desteği, hastaların Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) aracılığıyla temin edebilecekleri ilaçları kapsamaktadır. SGK, tedavi için gerekli olan ve Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamında belirlenen ilaçların bedelini karşılar. Ancak bazı ileri teknoloji tedavilerde kullanılan immünoterapi ve akıllı ilaçlar gibi yeni nesil ilaçların bedelleri SGK tarafından her zaman karşılanmamaktadır. Bu durumda hastalar, gerekli ilaçların ödenmesi için yargı yoluna başvurabilmektedirler.
Kanser hastaları devlet tarafından sağlanan bu yardımlar sayesinde hem tedavi sürecinde hem de ekonomik açıdan bir nebze olsun rahatlayabilmektedirler. Devletin sunduğu evde sağlık hizmeti, evde bakım yardımı, maluliyet aylığı, elektrik desteği ve ilaç desteği gibi yardımlar, hastaların tedavi sürecinde karşılaştıkları zorlukları hafifletmeyi amaçlamaktadır. Kanser tedavisinin uzun ve zor bir süreç olduğu göz önünde bulundurulduğunda, bu tür desteklerin hastaların yaşam kalitesini artırdığı ve tedaviye erişimlerini kolaylaştırdığı açıktır.
DEVLETİN ÖDEMEDİĞİ KANSER İLAÇLARI
Türkiye’de, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından karşılanan kanser ilaçları, Sağlık Uygulama Tebliği (SUT)’ta yer alan ilaçlarla sınırlıdır. Bu liste dışında kalan ilaçlar ise SGK tarafından ödenmemektedir.
Genellikle SGK’nın karşılamadığı kanser ilaçları, yeni geliştirilen ve oldukça pahalı olan tedavi seçenekleridir. Bu ilaçlar, özellikle immünoterapi ve akıllı ilaç tedavilerinde kullanılmaktadır. İmmünoterapi, vücudun bağışıklık sistemini kanser hücrelerine karşı harekete geçiren bir tedavi yöntemidir. Akıllı ilaçlar ise kanser hücrelerinin büyümesini ve yayılmasını durdurmayı hedefleyen ilaçlardır.
SGK’nın ödeme kapsamında yer almayan bazı kanser ilaçları şunlardır:
Keytruda (pembrolizumab)
Opdivo (nivolumab)
Tecentriq (atezolizumab)
Altuzan (bevacizumab)
Trastuzumab (Herceptin)
Rituximab (MabThera)
Cetuximab (Erbitux)
Bu ilaçlar genellikle ileri evre kanser vakalarında veya diğer tedavi yöntemlerine yanıt vermeyen hastalarda kullanılmaktadır. Etkinlikleri klinik araştırmalarla kanıtlanmış olmasına rağmen, yüksek maliyetleri nedeniyle SGK tarafından ödenmemektedir.
Bu ilaçları temin etmek, hastalar ve aileleri için büyük bir mali yük oluşturmaktadır. Hastalar, bu ilaçların masrafını karşılayabilmek için özel sağlık sigortası yaptırabilir, hayır kurumlarından maddi yardım talep edebilir veya SGK’dan bu ilaçların bedelinin karşılanması için kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açabilirler.
SGK’nın ödeme kapsamında bulunmayan ilaçların bedelinin SGK tarafından karşılanabilmesi için hastalar, ilacın etkili olduğunu kanıtlayan bilimsel çalışmaları sunmak zorundadır. Ayrıca, tedavinin hastanın sağlığı için zorunlu olduğunu belirten doktor raporu da gerekmektedir.
KONU : /…/… tarihli SGK işleminin iptali ve müvekkilin karşılayacak olduğu ilaç bedelleri hakkında ihtiyati tedbir kararı verilmesi talebimiz hakkındadır.
AÇIKLAMALAR :
1.Müvekkilimin Hastalığı ve Tedavi Süreci
Müvekkilim, … tarihinde kendisine konulan (kanser türü) teşhisi sonrasında onkoloji bölümünde tedavi altına alınmıştır. Hastalığın evresi ve yaygınlığı nedeniyle müvekkilime … isimli ilacın kullanılması gerekliliği tedavi sürecini yürüten uzman hekimlerce belirlenmiş ve müvekkilin tedavisine bu ilaç ile devam edilmiştir. Tedavinin başarısı için ilacın kullanılmasının şart olduğu tıbbi raporlarla belgelenmiştir (EK-1: Hekim Raporu).
2.SGK’nın İlaç Bedelini Karşılamaması
Bahse konu ilaç, müvekkilin sağlık güvencesi kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu’nun ödeme listesinde yer almamakta olup, bu nedenle ilaç bedeli müvekkilim tarafından ödenmek zorunda kalınmıştır. Müvekkilin ekonomik durumu bu yüksek maliyetli tedavi giderlerini karşılamaya elverişli değildir (EK-2: Gelir Durumu Belgesi). İlgili ilaç, Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’na yapılan başvuru sonucunda endikasyon dışı ilaç kullanım onayı alamamıştır (EK-3: Red Kararı).
3.Endikasyon Dışı İlaç Kullanım Talebinin Reddi
Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, müvekkilimin tedavisi için gerekli olan ilacın kullanım onayını vermemiştir. Ancak, mahkemelerin yerleşik içtihatlarına göre, bu tür onayların alınamaması, hastanın yaşam hakkı ve tedaviye erişim hakkı göz önünde bulundurulduğunda SGK tarafından tedavi masraflarının karşılanmasına engel teşkil etmemelidir (EK-4: İlgili Mahkeme Kararları). Üst mahkeme kararları da bu yöndedir.
4.Yargı Yolu ve İhtiyati Tedbir Talebi
Müvekkilin yaşamsal önem taşıyan tedavi masraflarının karşılanmaması, Anayasa’nın 56. maddesi uyarınca müvekkilin sağlık hakkının ihlali niteliğindedir. Bu nedenle, SGK ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun ret kararına karşı dava açılması gerekliliği doğmuştur. Tedavi sürecinin kesintiye uğramaması ve müvekkilin sağlığı açısından telafisi imkânsız zararlar doğmaması için ihtiyati tedbir kararı verilmesi talep edilmektedir.
HUKUKİ NEDENLER:
Anayasa, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve ilgili mevzuat hükümleri.
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından karşılanmayan kanser ilaçları, genellikle yeni keşfedilen ve yüksek maliyetli tedavi seçenekleridir. Bu ilaçlar, özellikle kanserin ileri evrelerinde veya standart tedavilere yanıt vermeyen hastalarda kullanılmaktadır. SGK’nın ödeme kapsamına almadığı kanser ilaçlarından bazıları şunlardır:
İmmünoterapi İlaçları
İmmünoterapi, bağışıklık sistemini güçlendirerek kanser hücrelerine saldıran tedavilerdir. Bu ilaçlar, pek çok kanser türü için etkili olmakla birlikte, oldukça pahalıdır. SGK’nın ödeme kapsamınd bulunmayan bazı immünoterapi ilaçları şunlardır:
Opdivo (nivolumab)
Keytruda (pembrolizumab)
Tecentriq (atezolizumab)
Kadcyla (trastuzumab deruxtecan)
Herceptin (trastuzumab)
Hedefe Yönelik (Akıllı) İlaçlar
Bu ilaçlar, kanser hücrelerini hedef alarak doğrudan onlara saldıran tedavi yöntemleridir. Diğer tedavi seçeneklerine göre daha etkili olup, yan etkileri daha azdır. SGK tarafından karşılanmayan bazı akıllı ilaçlar şunlardır:
Lynparza (olaparib)
Keytruda (pembrolizumab)
Opdivo (nivolumab)
Adcetris (brentuximab vedotin)
Enhertu (trastuzumab deruxtecan)
Diğer Kanser İlaçları
Bunların dışında, SGK’nın belirli şartlar altında veya sınırlı sürelerle karşıladığı bazı kemoterapi ilaçları, radyoterapiye yönelik ilaçlar, hormon tedavileri ve destekleyici tedavi ilaçları da mevcuttur. Ancak, bu ilaçların pek çoğu hasta veya yakınları tarafından ödenmek zorunda kalınmaktadır. Bu ilaçların maliyeti genellikle oldukça yüksektir ve bir tedavi kürü 15.000 TL ile 150.000 TL arasında değişebilmektedir.
SGK’nın bu ilaçların bedelini karşılaması için bazı çalışmalar yürütülmektedir. Umut edilen, bu çalışmaların olumlu sonuçlanması ve kanser hastalarının yaşadığı maddi zorlukların ortadan kalkmasıdır.
GÜNCEL KANSER İLACI FİYATLARI 2024
2024 yılında kanser ilaçları genellikle oldukça yüksek maliyetli olmaya devam ediyor, özellikle SGK tarafından karşılanmayan ilaçlar için. İşte bazı örnekler:
Tecentriq (Atezolizumab): Küçük hücreli dışı akciğer kanseri gibi kanser türlerinde kullanılan bir immünoterapi ilacı olup fiyatı yaklaşık 65.712 TL.
Keytruda (Pembrolizumab): Bağışıklık sistemini kanser hücrelerine karşı aktive eden bu ilaç, melanom ve akciğer kanseri tedavisinde etkili ve fiyatı 53.505 TL.
Opdivo (Nivolumab): Melanom, böbrek kanseri ve lenfoma gibi kanserlerde kullanılan bu ilacın maliyeti 62.123 TL.
Herceptin (Trastuzumab): Meme kanseri tedavisinde yaygın kullanılan bu ilaç 8.849 TL gibi bir fiyata sahip.
Bu ilaçların bir kısmı sınırlı durumlarda SGK tarafından geri ödenebilirken, çoğu zaman hasta veya yakınları bu maliyetleri kendileri karşılamak zorunda kalabiliyorlar. Özellikle immünoterapi ve akıllı ilaçlar pahalı tedavi seçenekleri arasında yer alıyor ve SGK’nın tüm kanser ilaçlarını kapsamadığı unutulmamalıdır.
KANSER İLAÇLARININ GERİ ÖDENMESİ DAVASINDA GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEME
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında görevli ve yetkili mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine bağlı olarak belirlenir. Bu davalar, kamu idaresinin (SGK gibi) aldığı bir kararın iptali veya yeniden düzenlenmesi talebini içerdiğinden, idare mahkemeleri görevli ve yetkilidir.
Görevli Mahkeme
İdare Mahkemesi: SGK’nın bir ilacın geri ödemesini reddetmesi kararı, bir idari işlem olduğundan, bu karara karşı açılacak dava, idari yargıda görülür. İdari işlemlerin iptali veya değiştirilmesi için açılan davalarda, idare mahkemesi görevli mahkemedir.
Yetkili Mahkeme
Hasta veya SGK’nın bulunduğu yer mahkemesi: Yetkili mahkeme ise genellikle hastanın ikamet ettiği yer veya SGK’nın merkezinin bulunduğu yer mahkemesi olabilir. Uyuşmazlığın niteliğine göre, davanın hasta açısından kolaylaştırıcı olması adına hasta ikametgâhının bulunduğu yer idare mahkemesi yetkili olarak seçilebilir.
Bu tür davalarda, ilacın acil kullanımı gerekebilir, bu yüzden dava sürecinde ihtiyati tedbir talep edilerek tedavi sürecinin aksamaması sağlanabilir.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında yargılama usulü, belirli aşamalardan oluşur. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, hastanın ilaç bedelinin SGK tarafından karşılanması talebiyle açılır ve süreç genellikle şu şekildedir:
Davanın Açılması
Hasta, SGK’nın ilaç masrafını karşılamayı reddetmesi durumunda, ilacın bedelinin ödenmesi için idari yargıda kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açar. Dava dilekçesinde, ilacın hastalığı için gerekli olduğunu belirten doktor raporu ve diğer tıbbi belgeler sunulur. Hastanın avukatı, SGK’ya karşı açılan davada ihtiyati tedbir talebinde de bulunabilir, böylece kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası sonuçlanana kadar ilacın temin edilmesi sağlanabilir.
Mahkeme Süreci
Mahkeme, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası açıldıktan sonra, hastanın takip edildiği hastaneden tüm tıbbi evrakları talep eder. Bu evraklar, hastanın tedavi sürecini ve ilaç ihtiyacını belgeleyen hasta dosyalarıdır. Mahkeme, bu dosyaları bilirkişi heyetine gönderir. Bilirkişi heyeti, genellikle üniversite hastanelerinde görev yapan uzman doktorlardan oluşur ve kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasına konu olan ilacın tıbbi gerekliliği ve etkinliği hakkında görüş bildirir.
Bilirkişi Raporu
Bilirkişi raporu, ilacın tıbben hastanın tedavisi için gerekli olup olmadığını değerlendirir. Bu rapor, mahkemenin kararında belirleyici rol oynar. Rapor olumlu yönde ise, mahkeme ilacın SGK tarafından karşılanmasına karar verir.
Kararın Uygulanması
Mahkeme kararı kesinleştikten sonra, karar SGK‘ya ibraz edilir. SGK, mahkemenin kararına uygun olarak ilacın bedelini ödemek zorundadır. İlaç bedelinin tedavi süresince ve kesintisiz olarak karşılanması gerekmektedir. Mahkemenin verdiği karar, sadece belirli bir süre için değil, tedavi süresince geçerli olur.
Bu süreçte, hasta ve yakınları yargı sürecinin gerektirdiği tıbbi belgeleri ve raporları eksiksiz sunmalıdır, çünkü bunlar davanın seyrini doğrudan etkileyen unsurlardır.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında, davanın doğru bir şekilde sonuçlanabilmesi için belirli adımlar takip edilir. Öncelikle, davacıya ait tüm tedavi evrakları celp edilerek, tedavi sürecinin SGK mevzuatına uygunluğu incelenir. Bu inceleme kapsamında, kullanılan ilaçların tıbbi gerekliliği ve etkinliği belirlenir. Özellikle şu unsurlar dikkate alınır:
İlacın Zorunlu Olup Olmadığı: İlacın kanser hastalığının tedavisinde hayati önemi olup olmadığı tespit edilir. Bunun için ilaç, hastanın sağlığına katkıda bulunup bulunmadığı ve tedavi sürecindeki rolü değerlendirilir.
Tıbbi ve Fenneki Uygunluk: İlacın, hastanın iyileşmesine katkıda bulunup bulunmayacağı ve tedaviye etkisi, bilimsel ve tıbbi veriler ışığında belirlenir.
Tedavi Yöntemlerinin Etkinliği: Kullanılacak ilacın, bilinen tedavi yöntemlerine göre daha etkili olup olmadığı, hastalığın hangi evresinde ve hangi dozda kullanılması gerektiği değerlendirilir.
Bu aşamalarda, üniversitelerin tıbbi onkoloji bilim dalında görevli hekimlerden oluşan bir bilirkişi heyeti tarafından sağlık kurulu raporu hazırlanır. Bilirkişiler, ilaçların tıbbi gerekliliğini ve etkinliğini tıbbi literatür, bilimsel veriler ve hastanın özel durumu ışığında değerlendirir. Bu rapor, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasının sonucunu doğrudan etkileyen önemli bir belgedir.
KANSER İLAÇLARININ GERİ ÖDENMESİ DAVASININ KABUL EDİLMESİ
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasının kabulü için belirli bir süreç izlenir. Bu süreç, hastanın tedavi evraklarının ve bilirkişi raporlarının dikkatlice incelenmesiyle başlar. Eğer raporlar, söz konusu ilacın tedavi için hayati öneme sahip ve zorunlu olduğunu gösteriyorsa, ilaç bedelinin uygunluğu ve katkı payı gibi finansal unsurlar da denetlenir. Bu aşamada, aşağıdaki unsurlar değerlendirilir:
Teşhis ve İlacın Uygunluğu: Hastaya doğru teşhis konulup konulmadığı, kullanılan ilacın doğru seçilip seçilmediği, ilaç dozunun uygun olup olmadığı ve tedavi süresi gibi unsurlar gözden geçirilir.
İlaç Uygulaması ve Etkisi: İlacın, hastalığın ilerlemesini durdurup durdurmadığı ve hastanın tedavi sürecinde herhangi bir fayda görüp görmediği incelenir.
Bilirkişi raporu ve sağlık kurulu raporu, bu değerlendirmelerin temelini oluşturur. Eğer bu unsurlar doğrultusunda ilaç kullanımının gerekli olduğu ve tedaviye katkı sağladığı sonucuna varılırsa, SGK’nın kanser ilacını karşılamasına karar verilir.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında, mahkeme harçları ve dava giderleri söz konusu olacaktır. Ancak, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasının açacak kişinin ekonomik durumu yetersizse, adli yardım imkanından faydalanması mümkündür. Adli yardım, yargı sürecindeki harç ve masrafların devlet tarafından karşılanması sağlanır. Bu, özellikle ekonomik olarak zorluk yaşayan kanser hastalarının adalete erişimini engellemeden, haklarını aramaları için önemli bir destek sağlar. Adli yardımdan faydalanmak için belirli şartların yerine getirilmesi gerekmektedir.
KANSER İLAÇLARININ GERİ ÖDENMESİ DAVASI DEVAM EDERKEN HASTANIN ÖLMESİ
Tedavi süresince ilaç masraflarının SGK tarafından karşılanması yönündeki talep, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasının konusu olmaktan çıkacaktır. Ancak, ihtiyati tedbir veya yürütmenin durdurulması kararı alındığında, SGK’nın ödemiş olduğu masrafların durumu önemlidir. İhtiyati tedbir kararı verilmemişse, hasta tarafından yapılan harcamaların iade edilmesi için de karar verilmesi gerekecektir.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasının takipsiz kalması, SGK’nın ödemiş olduğu ilaç masraflarından mirasçıların sorumlu olması anlamına gelebilir. Eğer kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasının taraflarından biri vefat ederse, Hukuk Mahkemeleri Kanunu’nun 55. Maddesi devreye girer. Bu durumda, mirasçılar mirası kabul veya reddetmemişse, dava kanunen belirlenen süreler dolana kadar ertelenir. Ancak, hâkim, durumun aciliyetine göre, talep üzerine kayyım atama kararı verebilir.
Mirası reddetmeyen mirasçılar kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasına devam edebilirler. Gelecekteki ilaç masrafları talebi kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası konusu olmaktan çıkacak olsa da, geçmişte ödenen ilaç ve dava masraflarına ilişkin karar, davanın açıldığı dönemdeki haklılık durumuna göre verilecektir. Eğer kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasında kabul edilirse, mirasçılar ödenmiş ilaç ve dava masraflarından sorumlu tutulmazlar.
“Dava konusu istem: 21/04/2015 tarih ve 29333 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ’in 9. maddesinin iptali istenilmiştir.
Daire kararının özeti: Danıştay Onuncu Dairesinin 22/11/2019 tarih ve E:2019/7017, K:2019/8584 sayılı kararıyla;
…Dava konusu uyuşmazlığın, hastane eczanelerinden günübirlik tedavi kapsamında yatış işlemi yapılmadan gerçekleştirilen kemoterapi tedavisindeki ilaçların serbest eczanelerden karşılanma zorunluluğunun bulunup bulunmadığı noktasında toplandığı,
…Yataklı tedavi kurumlarının içerisinde bulunan eczanelerde, ilgili Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliği’nin 17. maddesinde de belirtildiği üzere hem yataklı tedavi kurumunda yatışı yapılmak suretiyle tedavi edilen hastalara, hem de kanun, tüzük, yönetmelik ve emirler gereğince yatırılmadan ilaç verilmesine lüzum görülen hastalara ilaç ve sıhhi malzeme sağlanabileceğinin açıkça düzenlendiği,…kamu yararına ve hizmet gereklerine uygun olduğu gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.
TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Davacı tarafından, 05/08/2016 ve 18/01/2016 tarihlerinde maddelerde değişiklikler yapıldığı, hastane eczanesince yalnızca yatarak tedavi gören hastaların ilaçlarının karşılanabileceği, yatışı yapılmayan kanser hastalarının bu kapsamda değerlendirilemeyeceği, onların ihtiyaç duydukları ilaçların serbest eczanelerden temin edilmesinin engellenmesinin hukuka ve mevzuata aykırı olduğu, konusuz kalan kısımlar olmasına rağmen davanın reddine karar verilmesinin de hukuka aykırı olduğu ileri sürülmektedir.
KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI : Davalı idareler tarafından, Danıştay Onuncu Dairesince verilen kararın usul ve hukuka uygun bulunduğu ve temyiz dilekçesinde öne sürülen nedenlerin, kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte olmadığı belirtilerek temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmaktadır.
KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
Davacının temyiz isteminin reddine,
Davanın yukarıda özetlenen gerekçeyle reddine ilişkin Danıştay Onuncu Dairesinin temyize konu 22/11/2019 tarih ve E:2019/7017, K:2019/8584 sayılı kararının dava konusu Tebliğ’in 9. maddesinin (a) ve (b) bendi yönünden oyçokluğu, (c) bendi yönünden oybirliğiyle ONANMASINA,
Kesin olarak, 18/05/2021 tarihinde karar verildi.
KARŞI OY
Ancak dava açıldıktan sonra 05/08/2015 tarih ve 29436 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ’in 10. maddesi ile esas Tebliğ’in 4.1.2 numaralı maddesinin değiştirildiği ve davacı tarafından herhangi bir uygulama işleminin de dava konusu edilmediği anlaşıldığından, dava konusu Tebliğ’in 9. maddesinin (a) ve (b) bentlerinin uygulanma imkanı kalmamıştır.
Açıklanan nedenle, dava konusu Tebliğ’in anılan bentleri yönünden konusu kalmayan dava hakkında karar verilmesine yer olmadığı yolunda karar verilmesi gerekirken, işin esası incelenerek verilen Daire kararının bu kısmının bozulması gerektiği oyuyla, çoğunluk kararına katılmıyorum.”
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasıyla ilgili sıkça sorulan sorular şunlardır:
1.SGK, Kanser İlaçlarının Ödemesini Neden Karşılamaz?
SGK, sadece Sağlık Uygulama Tebliği’nde (SUT) yer alan ilaçları karşılar. SUT’ta yer almayan ilaçlar genellikle yeni geliştirilen, immünoterapi veya akıllı ilaçlar gibi yüksek maliyetli ve henüz Türkiye’de onaylanmamış ilaçlardır. Bu ilaçlar, etkinlikleri kanıtlanmış olsa da maliyetlerinden dolayı geri ödeme kapsamına alınmayabilir.
2.Kanser İlaçlarının Geri Ödenmesi Davası Nedir?
SGK’nın karşılamadığı kanser ilaçlarının bedelinin ödenmesi için açılan bir davadır. Hastalar, tedavi masraflarını karşılayabilmek için dava açarak SGK’nın bu ilaçları karşılamasını talep edebilirler. Genellikle bu süreçte, ilacın etkinliği ve hastaya uygunluğu bilimsel raporlarla kanıtlanmalıdır.
3.Davayı Açmak İçin Ne Gereklidir?
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davasını açmak için hastanın doktor raporları, ilacın gerekliliğini kanıtlayan belgeler ve SGK’nın geri ödeme talebini reddettiğine dair resmi belgeler gerekmektedir. Ayrıca, Sağlık Bakanlığı’ndan endikasyon dışı ilaç kullanım onayı alınması da sürecin önemli bir parçasıdır.
4.Endikasyon Dışı İlaç Kullanım Onayı Nedir?
Endikasyon dışı ilaç kullanım onayı, Türkiye’de ruhsatlandırılmamış ya da onaylanmamış bir ilacın özel bir hasta için kullanılmasına izin veren bir onaydır. Bu onay, Sağlık Bakanlığı’na başvuru yapılarak alınır ve genellikle SGK’nın geri ödeme kararında önemli bir faktördür.
5.Davalar Ne Kadar Sürede Sonuçlanır?
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davaları, mahkemenin iş yüküne ve sunulan delillere bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Ancak bu davalar genellikle uzun sürebilir. Yargı sürecinde ihtiyati tedbir kararı talep edilerek ilacın dava sonuçlanmadan önce kullanılmasına olanak tanınabilir.
6.SGK Kararına İtiraz Edilebilir mi?
Evet. SGK’nın geri ödeme kararına karşı idare mahkemelerinde dava açılabilir. SGK’nın ilacı karşılamadığı durumlarda, hastalar ve hasta yakınları mahkemeye başvurarak ilacın bedelinin SGK tarafından karşılanması için hak talep edebilirler.
Genellikle yüksek maliyetli, yeni nesil immünoterapi ve akıllı ilaçlar SGK tarafından karşılanmaz. Örnek olarak Keytruda, Opdivo, Tecentriq, Herceptin, Kadcyla gibi ilaçlar verilebilir.
8.İhtiyati Tedbir Kararı Nedir?
İhtiyati tedbir kararı, kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası sonuçlanana kadar hastanın ilacı kullanmaya devam edebilmesi için alınan bir karardır. Mahkemeden bu kararı talep ederek, ilacın temin edilmesi ve tedaviye başlanması sağlanabilir.
İDARİ DAVA AVUKATINA SORU SORABİLİRSİNİZ.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, SGK tarafından karşılanmayan veya reddedilen kanser ilaçlarının hastalar tarafından ödenmesinin talep edilmesi için açılan bir davadır. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası, ilaçların tedaviye katkı sağladığı ve hastanın yaşam kalitesini iyileştirdiği gerekçesiyle, ilaç bedellerinin devlet tarafından karşılanması amacıyla açılmaktadır. Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası konusunda alanında uzman İdari Dava Avukatına soru sormak için Avukata sor linkini tıklayarak sorabilirsiniz.
Kanser ilaçlarının geri ödenmesi davası bazı durumlarda oldukça karmaşık olabilir. Bu nedenle, idare hukuku kapsamında ortaya çıkan sorunların çözümünde konusunda uzman bir İdari Dava Avukatından destek almak, doğru ve hukuki açıdan sağlam bir konumda olmanıza yardımcı olabilir. Ankara’da uzman bir İdari Dava Avukatı ile iletişim kurmak ve danışmanlık almak için online danışmanlık sisteminiz üzerinden randevu almak, çok pratik bir çözüm olabilir.
Sorularınızı ve bu sorularla ilgili evrakı sisteme yükleyebilirsiniz. Online danışmanlıkta istediğiniz gün ve saati seçebildiğiniz gibi görüşme tipini de seçebilmektesiniz. Zoom, teams, whatsapp ya da telefon üzerinden görüşme sağlanabilmektedir. Ödemenin ardından tarafınıza randevu yapıldığına dair mail ile bilgi gelmektedir. Sistemde yaşanan herhangi bir sorun olduğundan iletişim numaralarımızdan iletişime geçtiğinizde toplantı manuel olarak planlanabilir. Müvekkillerimizin doğru bilgiye hızlı ve güvenilir şekilde ulaşmasını sağlamak için kurulan Online Danışmanlık Sistemimizden yüzlerce randevu alınmış olup müvekkillerimizin faydalanması amaçlanmıştır.
İdare Hukuku
CEZA MAHKUMİYETİNİN MEMURLUĞA ETKİSİ
10 dk okuma
Hukuki süreciniz için iletişime geçin
Ön değerlendirme talepleriniz için iletişim formunu kullanabilir veya WhatsApp üzerinden büromuza ulaşabilirsiniz.
