Makul sürede yargılanma hakkı ihlalinde 2024'ten beri ilk başvuru yeri Tazminat Komisyonudur. Süre ölçütleri, başvuru ve itiraz süreleri ile AYM ve AİHM yolu.
Makul sürede yargılanma hakkı, bir davanın veya ceza soruşturmasının gereksiz gecikme olmadan sonuca bağlanmasını isteme hakkıdır. Dayanağı Anayasa'nın 36. maddesindeki adil yargılanma hakkı ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesidir. Kanunda yıl olarak yazılmış bir sınır yoktur. Süre, davanın niteliğine ve gecikmenin kimden kaynaklandığına göre değerlendirilir.
Hak ihlal edildiğinde ilk başvuru yeri, Mart 2024'ten beri Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonudur. Komisyona dava sürerken veya kesin kararın öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde başvurulur. Komisyon kararına itiraz edilebilir, ardından Anayasa Mahkemesi yolu açılır.
Hakkın Anayasadaki ve Sözleşmedeki Dayanağı
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.36, herkese adil yargılanma hakkı tanır. Makul sürede yargılanma hakkı bu genel hakkın bir parçası olarak kabul edilir. Anayasa m.141'in son fıkrası da davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını yargının görevi sayar.
Tutuklu kişiler için ayrı bir güvence vardır. Anayasa m.19, tutuklananların makul süre içinde yargılanmayı ve serbest bırakılmayı isteme hakkı olduğunu söyler. Anayasa m.40 ise hakkı ihlal edilen herkese yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânı tanır.
Uluslararası dayanak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1'dir. Bu hüküm, medeni hak uyuşmazlıklarının ve cezai suçlamaların makul bir süre içinde görülmesini güvenceye alır. Sözleşme ve hak sistemine genel bakış için insan hakları hukuku yazısına bakılabilir.
Usul kanunları da aynı ilkeyi tekrarlar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.30, hâkimi yargılamayı makul süre içinde yürütmekle yükümlü tutar. Ceza Muhakemesi Kanunu m.190 da duruşmaya ancak davanın makul sürede bitmesini sağlayacak biçimde ara verilebileceğini söyler.
Hangi Davalar Bu Hakkın Kapsamına Girer?
Ceza soruşturması ve kovuşturması, hukuk davaları ve idari yargıdaki davalar kapsama girer. Kişinin hak veya alacağına kavuşmasını sağlayan icra aşaması da süre değerlendirmesinde hesaba katılabilir. Makul sürede yargılanma hakkı yalnız sanığa değil, şüpheliye, davacıya, davalıya ve katılana da tanınmıştır.
Sık Sorulan Sorular
Makul süre kaç yıl olarak kabul edilir?
Kanunda belirli bir yıl sınırı yoktur. Değerlendirme her dosyada davanın karmaşıklığı, derece sayısı, tarafların ve yargı makamlarının tutumu ile başvurucunun menfaatine göre yapılır. Bu nedenle aynı süre bir uyuşmazlıkta kabul edilebilir, başka bir uyuşmazlıkta ihlal sayılabilir.
Dava devam ederken tazminat istenebilir mi?
Evet, 6384 sayılı Kanunun 5/A maddesi müracaatın yargılama sürerken de yapılabileceğini açıkça düzenler. Davanın bitmesini beklemek zorunlu değildir. Dava sonuçlanmışsa başvuru, kesin kararın öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır.
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden 2015 yılında mezunu olmuştur. Türk ve Alman vatandaşıdır. Cumhuriyet Üniversitesi Yüksek Lisans eğitimi almıştır. Ayrıca Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde Marka-Patent-Fikri Sınai Haklar eğitimi sertifikasına sahiptir. 2016 yılından itibaren Ankara Barosu mensubu olup 2022…
Google aramalarında ve yapay zeka özetlerinde yazılarımızı öncelikli görmek için sitemizi tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyebilirsiniz.
Kapsamın bir sınırı vardır. 6384 sayılı Kanun m.2/4, idari nitelikteki soruşturmalardan doğan başvurulara bu Kanunun uygulanmayacağını belirtir. Örneğin uzun süren bir disiplin soruşturması, tek başına Komisyon yolunun konusu olmaz. Buna karşılık disiplin cezasına karşı açılan iptal davası uzarsa, o yargılama değerlendirilebilir.
Makul Süre Kaç Yıldır?
Kanunda "makul süre şu kadar yıldır" diyen bir hüküm yoktur. Aynı süre bir davada makul, başka bir davada aşırı sayılabilir. Anayasa Mahkemesi, bu alandaki temel kararlarından biri olan Güher Ergun ve Diğerleri kararında (B. No: 2012/13, 2/7/2013) ölçütleri sıralamıştır.
Davanın Karmaşıklığı ve Derece Sayısı
İlk ölçüt davanın karmaşıklığıdır. Çok sayıda tarafın, bilirkişi incelemesinin veya yabancı ülkeden delil toplanmasının olduğu dosyalar daha uzun sürebilir. Yargılamanın kaç dereceli olduğu da dikkate alınır. İlk derece, istinaf ve temyiz aşamalarından geçen bir dosyanın toplam süresi bu açıdan okunur.
Tarafların ve Yargı Makamlarının Tutumu
İkinci ölçüt tarafların tutumudur. Duruşmalara gelmeyen, sürekli erteleme isteyen veya delilleri geç sunan kişi, kendi neden olduğu gecikmeyi ileri süremez. Üçüncü ölçüt yetkili makamların tutumudur. Güher Ergun kararında yalnız mahkemenin değil, devlete yüklenebilecek bütün gecikmelerin hesaba katılacağı açıklanmıştır. Uzun süre işlem yapılmayan dönemler, geç yazılan bilirkişi raporları ve tebligat gecikmeleri bu başlıkta değerlendirilir.
Başvurucu İçin Davanın Önemi
Son ölçüt, hızlı karar verilmesinin başvurucu için ne anlam taşıdığıdır. İşçilik alacağı, nafaka, velayet, kişinin özgürlüğü veya mesleğine dönüşü gibi konularda daha fazla özen beklenir. Örneğin görevinden uzaklaştırılmış bir kamu görevlisinin davası, bekleyen bir alacak davasına göre daha hızlı görülmesi beklenir.
Sürenin Başlangıcı ve Bitişi Nasıl Belirlenir?
Hukuk ve idare davalarında süre kural olarak uyuşmazlığı çözecek yargılamanın başladığı gün işlemeye başlar. Bu genellikle dava dilekçesinin verildiği tarihtir. İdari yargıda dava açmadan önce idareye başvuru zorunluysa, bu aşamanın da hesaba katılması gündeme gelebilir.
Ceza yargılamasında başlangıç farklıdır. Süre, kişinin suçlamayla resmen karşılaştığı anda başlar. Gözaltı, şüpheli sıfatıyla ifadeye çağrılma veya arama bu anı oluşturabilir. Bitiş tarihi ise kesin karardır. Dava hâlâ sürüyorsa değerlendirme, başvurunun incelendiği tarihe göre yapılır.
Arada geçen bütün aşamalar kural olarak tek bir süre olarak ele alınır. Bozma kararından sonra dosyanın ilk derece mahkemesine dönmesi yeni bir dava sayılmaz. İstinaf ve temyizde geçen aylar da toplam süreye eklenir. Bu yüzden her aşama tek tek makul görünse bile toplam süre aşırı olabilir.
Hukuk Davalarında Makul Süre
Hukuk davalarında gecikme çoğu zaman bilirkişi raporu, tebligat ve dosyanın üst mahkemeye gidip gelmesinden doğar. HMK m.30 burada hâkime açık bir görev verir. Hâkim yargılamayı düzenli yürütmek ve gereksiz gideri önlemek zorundadır.
Pilot karara konu olan N.K. dosyası iyi bir örnektir. Hastanede temizlik işçisi olarak çalışan başvurucu, işçilik alacağı için 2014 yılının sonunda dava açmıştı. Dosya ilk derece, istinaf ve yeniden yargılama aşamalarından geçti. Yedi yıl sonra bile temyiz incelemesi bekleniyordu. Anayasa Mahkemesi bu sürede makul sürede yargılanma hakkı ihlali buldu.
İş, aile ve kira davaları kişinin geçimini yakından ilgilendirir. Bu tür dosyalarda daha kısa bir süre bile aşırı sayılabilir. Karar kesinleştikten sonraki icra aşaması da hakka kavuşmanın parçasıdır. Mahkeme kararının geç veya eksik uygulanması da ayrı bir şikâyet konusu olabilir.
Ceza Yargılamasında Makul Süre
Ceza davasında gecikme iki ayrı sonuç doğurabilir. Birincisi uzun süren yargılamanın kendisidir. Bu şikâyet için Tazminat Komisyonu yolu kullanılır. İkincisi tutukluluğun uzamasıdır. Burada 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141/1-d devreye girer.
Bu bent, kanuna uygun tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii önüne çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen kişiye tazminat hakkı tanır. Tutuklu kişi maddi ve manevi zararını devletten isteyebilir. CMK m.142'ye göre istem, kesinleşmenin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeyi izleyen bir yıl içinde yapılır.
Bu tazminatı ağır ceza mahkemesi karara bağlar. 2024 değişikliğiyle Komisyona aktarılanlar yalnız m.141/1'in (e), (f) ve (l) bentleridir. Tutuklunun diğer hakları ve itiraz yolları tutuklanırsam haklarım nelerdir yazısında anlatılıyor.
İdari Yargıda Makul Süre
İdare mahkemesi ve Danıştay önündeki davalar da makul süre denetimine tabidir. Akademik kadro, disiplin cezası, öğrencilik statüsü veya atama işlemine karşı açılan iptal davalarında gecikme ağır sonuç doğurabilir. Karar çıkana kadar kadro dolabilir, akademik yıl bitebilir. Bu nedenle başvurucunun menfaati ölçütü idari davalarda sık gündeme gelir.
Örneğin kadrosu için açılan ilana itiraz eden bir araştırma görevlisi, iptal kararını dört yıl sonra alırsa ilan çoktan sonuçlanmış olur. Kazandığı dava ona pratikte az şey kazandırır. Böyle bir gecikme, makul sürede yargılanma hakkı bakımından ayrıca incelenebilir.
Gecikmeyi önlemenin yolları da vardır. İhale, acele kamulaştırma ve çevresel etki değerlendirmesi gibi işlemlerde idari yargıda ivedi yargılama usulü uygulanır. İYUK m.20/A bu davalarda ilk incelemenin yedi gün içinde yapılmasını ister. Ancak akademik kadro veya disiplin davaları bu listede yer almaz. Yürütmenin durdurulması talebi de karar çıkana kadar zararın büyümesini engelleyebilir. Uzun yargılama nedeniyle doğan zarar ise idareye karşı açılan tam yargı davası ile değil, kural olarak Tazminat Komisyonu yoluyla istenir.
Tazminat Komisyonuna Başvuru Nasıl Yapılır?
6384 sayılı Kanun ilk hâliyle yalnız Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış başvuruları kapsıyordu. 2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanun, Komisyona yeni bir görev verdi. 12/3/2024'ten beri makul sürede yargılanma hakkı ihlali iddiasıyla manevi tazminat istemi doğrudan Komisyona yapılabilir.
Başvuru Süresi
Kanunun 5/A maddesine göre müracaat, soruşturma, kovuşturma veya yargılama sürerken yapılabilir. Dava bitmişse, kesin kararın öğrenilmesinden itibaren en geç bir ay içinde başvurulmalıdır. Haklı bir mazeret varsa, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde ve belgeleriyle başvuru yapılabilir.
Dilekçede Neler Bulunur?
Dilekçede açık kimlik ve adres, zarara yol açan yargılama ile zararın niteliği ve miktarı yazılır. Bunları gösteren belgeler eklenir. Dosya numarası, dava tarihi, duruşma tutanakları ve kararlar en temel belgelerdir. Eksik varsa Komisyon bir ay süre verir; süre içinde tamamlanmayan müracaat reddedilir.
Gecikmeyi göstermek için dosyanın geçmişini tarih sırasıyla çıkarmak işe yarar. UYAP'taki dosya hareketleri bu iş için iyi bir başlangıçtır. Duruşmalar arasındaki uzun aralar, bekleyen bilirkişi raporları ve tebligat sorunları dilekçede ayrı ayrı yazılabilir. Kendi talebinizle ertelenen duruşmaları da dürüstçe belirtmek gerekir. Komisyon bu dönemleri zaten dosyadan görür.
Müracaat Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla da yapılabilir. Bu durumda başsavcılığa başvuru tarihi esas alınır. Kanun elektronik başvuruya da izin verir. Müracaat kâğıtları damga vergisinden, işlemler harçtan muaftır.
Komisyon Hangi Hâllerde Müracaatı Reddeder?
Komisyon, Adalet Bakanlığında görev yapan hâkim ve savcılar arasından atanan dokuz üyeden oluşur. İş yoğunluğuna göre üç kişilik heyetler hâlinde de çalışabilir. Kanunun 7. maddesine göre Komisyon, Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararlarını da gözeterek gerekçeli karar verir.
Kanunun 6. maddesi ret sebeplerini sayar. Süresinde başvurulmaması, başvurucunun hukuki yararının bulunmaması ve konunun Kanun kapsamı dışında kalması bunların başında gelir. Örneğin kesin kararı öğrendikten iki ay sonra yapılan bir müracaat süre aşımı nedeniyle reddedilir.
Komisyon Kararına İtiraz ve Ödeme
Komisyon kararına tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz, Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine yapılır. Mahkeme itirazı öncelikli iş sayar ve üç ay içinde karara bağlar. Komisyon kararını yerinde bulmazsa işin esası hakkında kendisi karar verir. Bu karar kesindir.
Ödenmesine karar verilen tazminat, kesinleşmeden itibaren üç ay içinde Bakanlık tarafından ödenir. Kanunun 8. maddesi buna bir sonuç daha bağlar. Kesinleşen karar, yargılamanın yapıldığı adli veya idari merciye gönderilir. Dava hâlâ sürüyorsa o merci işi ivedilikle sonuçlandırır.
Tazminat kararı davanın esasını değiştirmez. Davayı kazanan ya da kaybeden taraf yine aynıdır. Komisyon yalnız gecikmenin bedelini öder. Dava sürüyorsa yargılama kaldığı yerden devam eder. Dolayısıyla Komisyona başvurmak, davadaki haklardan vazgeçmek anlamına gelmez.
Aşağıdaki tablo, makul sürede yargılanma hakkı ihlallerinde kullanılan başlıca yolları ve sürelerini gösterir.
Başvuru yolu
Süre
Karar mercii
Tazminat Komisyonuna müracaat
Dava sürerken veya kesin kararın öğrenilmesinden itibaren 1 ay
Adalet Bakanlığı Tazminat Komisyonu
Komisyon kararına itiraz
Tebliğden itibaren 15 gün
Ankara Bölge İdare Mahkemesi
Uzun tutukluluk tazminatı
Kesinleşmenin tebliğinden 3 ay, her hâlde 1 yıl
Ağır ceza mahkemesi
Bireysel başvuru
Başvuru yollarının tüketilmesinden itibaren 30 gün
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Ne Zaman Mümkün?
Anayasa Mahkemesi 2012'den beri makul süre şikâyetlerini incelemektedir. Ancak başvuru sayısı yıllar içinde çok arttı. Mahkeme, N.K. başvurusunda (B. No: 2021/58970, 5/7/2022) pilot karar usulünü uyguladı. Bu kararda makul süre şikâyetleri için etkili bir başvuru yolu olmadığını ve sorunun yapısal olduğunu tespit etti.
Mahkeme daha sonra Keser Altıntaş başvurusunda (B. No: 2023/18536, 25/7/2023) bekleyen bazı başvurular için düşme kararı verdi. 7499 sayılı Kanunla 6384 sayılı Kanuna eklenen geçici m.3, bu kişilere üç ay içinde Komisyona başvurma imkânı tanıdı.
Bugünkü sistemde 6216 sayılı Kanun m.45/2 belirleyicidir. Bireysel başvurudan önce kanunda öngörülen bütün yolların tüketilmesi gerekir. Makul sürede yargılanma hakkı şikâyetinde bu yol Tazminat Komisyonu ve itiraz aşamasıdır. Bu aşamalardan sonra ihlalin giderilmediği düşünülüyorsa, m.47/5 uyarınca otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Gidilebilir mi?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2012 tarihli Ümmühan Kaplan/Türkiye kararında makul süre sorununu yapısal bulmuştu. Mahkeme pilot karar usulünü uygulamış, Türkiye'den etkili bir tazminat yolu kurmasını istemişti. 6384 sayılı Kanun bu kararın ardından çıkarıldı.
AİHM'e başvuru süresi de dikkat ister. 15 No'lu Protokolle bu süre altı aydan dört aya indirildi. Yeni süre, 1 Şubat 2022'den sonra kesinleşen iç hukuk kararlarına uygulanır. Süre, iç hukuktaki son kararın kesinleştiği tarihten başlar.
AİHM'e başvuru için de önce iç hukuk yollarının tüketilmesi gerekir. Komisyon yolu kullanılmadan yapılan başvurular kabul edilemez bulunabilir. Geçici m.3/1-c, iç hukuk yolları tüketilmediği için reddedilen AİHM başvurularının sahiplerine de üç ay içinde Komisyona gitme hakkı tanır. Makul sürede yargılanma hakkı bakımından sıralama bu nedenle Komisyon, itiraz, Anayasa Mahkemesi ve son olarak AİHM şeklindedir.
Makul Sürede Yargılanma Hakkı Konusunda Avukat Desteği
Makul sürede yargılanma hakkı bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Makul sürede yargılanma hakkı hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya çevrim içi soru formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Hayır, Komisyona yapılan müracaatlar harçtan, düzenlenen kâğıtlar damga vergisinden muaftır. Dilekçe doğrudan Komisyona, Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla veya elektronik ortamda verilebilir. Avukatla temsil zorunlu değildir.
Uzun yargılama nedeniyle maddi tazminat alınabilir mi?
Kanun, makul süre müracaatlarında manevi tazminatı öngörür. Maddi zarar talebi bu yolun kapsamında düzenlenmemiştir. Uzun tutukluluktan doğan maddi ve manevi zarar ise CMK m.141 uyarınca ağır ceza mahkemesinden istenir.
Komisyon kararı kaç günde kesinleşir?
Taraflar tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz etmezse karar kesinleşir. İtiraz edilirse Ankara Bölge İdare Mahkemesi üç ay içinde karar verir ve bu karar kesindir. Tazminat, kesinleşmeden itibaren üç ay içinde ödenir.
Kendi gecikmeme neden olduğum süre hesaba katılır mı?
Hayır, tarafın kendi davranışından doğan gecikme devlete yüklenemez. Duruşmaya gelmeme, sık erteleme talebi veya delillerin geç sunulması bu türdendir. Yalnız mahkemeden ve diğer kamu makamlarından kaynaklanan gecikmeler ihlal değerlendirmesine girer.
Ceza davasında süre ne zaman başlar?
Ceza davasında süre, kişiye resmî bir suçlama yöneltildiği tarihten işlemeye başlar. Gözaltına alınma, şüpheli olarak ifadeye davet edilme veya konutunda arama yapılması bu tarihi belirleyebilir. İddianamenin kabul tarihi tek başına başlangıç sayılmaz.
İdare Hukuku
Memur Mal Bildirimi Nasıl Yapılır? Form, Süre ve Ek Bildirim
Mal bildirimi formu sekiz bölümden oluşur ve kurumun özlük birimine verilir. Yazıda 0 ve 5 yılı kuralı, net aylığın beş katı eşiği, ek bildirim halleri ve bildirim vermeyen memura uygulanacak yaptırımlar anlatılıyor.