Etik kurul izninin ya da etik kurul onayının alınmasının zorunlu olduğu durumlarda bu izin alınmadan araştırma yapılması durumlarında etik ihlal söz konusu olabilmektedir. Hangi durumlarda etik kurul izni gerektiği ve araştırmacılar tarafından merak edilen çeşitli durumlarda etik kurul izni olmamasından kaynaklı etik ihlal isnadı gelip gelmeyeceği hususları bu makalenin konusunu oluşturmaktadır. ETİK KURUL NEDİR? Etik…
Etik kurul izninin ya da etik kurul onayının alınmasının zorunlu olduğu durumlarda bu izin alınmadan araştırma yapılması durumlarında etik ihlal söz konusu olabilmektedir. Hangi durumlarda etik kurul izni gerektiği ve araştırmacılar tarafından merak edilen çeşitli durumlarda etik kurul izni olmamasından kaynaklı etik ihlal isnadı gelip gelmeyeceği hususları bu makalenin konusunu oluşturmaktadır.
ETİK KURUL NEDİR?
Etik kurul, etik ilkeler çerçevesinde ilgili mevzuat uyarınca inceleme yapan ve araştırmanın bilimsel kurallara uygunluğuna karar veren kuruldur. Etik kurul denilince önce bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulu ve kamu görevlileri etik kurulu akla gelse de bu etik ihlal kapsamına sağlık, fen ve sosyal bilimlerle ilgili araştırmalara başlamadan önce izin için başvurulması gereken etik kurullar girmektedir.
Gerek hayvanlar gerekse insanlar üzerinde yapılan bu deney ve denemelerin yasalara ve etiğe uygunluğu etik kurullar tarafından denetlenmektedir. Bu denetleme sadece deney ve denemeye izin verilmesi aşamasında değil, araştırmanın tamamlanması sürecinde devam eder.
ETİK KURUL İZNİ OLMAMASI ETİK İHLALİ NEDİR?
Etik kurul izninin alınmasına yönelik ihdas edilen etik kurallar genel olarak insanlar ve hayvanlarla ilgili yapılacak araştırmalarda, klinik veya biyomedikal araştırmalarda mevzuata göre kurulmuş etik kurullardan izin alınmadan araştırmaya başlanmasına yöneliktir.
Etik kurul izni olmamasına dair etik isnatlarda bazen doğrudan etik kurul izni olmadığı ileri sürülse de bazen ilgili mevzuat düzenlemesine aykırılık olarak bazen de ilgili kurumlardan izin veya makamlarda rıza almamak olarak iddia edilmektedir. Özetle etik kurul izni olmaması etik ihlaline yönelik maddeleri ÜAK Etik Yönergesinde görebiliriz.
İnsanlarla ilgili biyomedikal araştırmalarda veya diğer klinik araştırmalarda ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davranmak,
Bilimsel bir çalışma kapsamında yapılan anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını almadan ya da araştırma bir kurumda yapılacaksa ayrıca kurumun iznini almadan elde edilen verileri yayımlamak,
Araştırma ve deneylerde; hayvanlara ve ekolojik dengeye zarar vermek, çalışmalara başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak, mevzuatın veya Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin ilgili araştırma ve deneylere dair hükümlerine aykırı çalışmalarda bulunmak,
ETİK KURUL BAŞVURUSUNU NE ZAMAN YAPILIR?
Tüm insan ve diğer canlıları konu edinen veya canlılar üzerindeki araştırma ve projelerin, çalışmalarına başlamadan/veri toplanmadan önce değerlendirilmesi ve onay alınması gerekmektedir.
ETİK KURUL İZNİ NASIL ALINIR?
Etik kurul izni yapılacak araştırmanın tabi olduğu mevzuatın öngördüğü şekilde izin formu istenen bilgileri çerçevesinde doldurulup yazılı olarak başvurularak yapılmaktadır.
ETİK KURUL İZNİ GEREKTİREN ARAŞTIRMALAR NELERDİR?
Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem, deney, görüşme teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanmasını gerektiren nitel ya da nicel yaklaşımlarla yürütülen her türlü araştırmalar
İnsan ve hayvanların (materyal/veriler dahil) deneysel ya da diğer bilimsel amaçlarla kullanılması,
İnsanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalar,
Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar,
Kişisel verilerin korunması kanunu gereğince retrospektif çalışmalar,
Ayrıca;
Olgu sunumlarında “Aydınlatılmış onam formu”nun alındığının belirtilmesi,
Başkalarına ait ölçek, anket, fotoğrafların kullanımı için sahiplerinden izin alınması ve belirtilmesi,
Kullanılan fikir ve sanat eserleri için telif hakları düzenlemelerine uyulduğunun belirtilmesi
ETİK KURUL İZNİ ALINMAMASININ CEZASI NEDİR?
Etik Kurul izni ile ilgili jüriler ya da şikayetçi/ihbarcı tarafından ileri sürülen eylemlere karşılık gelen disiplin cezaları 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 53. Maddesinde düzenlenmiştir.
Akademik çalışmalara başlamadan önce etik kurul izni alınmaması etik ihlali tespitinde verilebilecek disiplin cezaları şunlardır:
Kınama : İnsanlarla ilgili biyomedikal araştırmalarda veya diğer klinik araştırmalarda ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davranmak.
Kınama : Araştırma ve deneylerde, çalışmalara başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak.
Kınama : Araştırma ve deneylerde mevzuatın veya Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin ilgili araştırma ve deneylere dair hükümlerine aykırı çalışmalarda bulunmak.
Aylıktan veya ücretten kesme: Araştırma ve deneylerde, hayvanlara ve ekolojik dengeye zarar vermek.
Kademe ilerlemesinin durdurulması veya birden fazla ücretten kesme: İnsanlarla ilgili biyomedikal araştırmalarda ve diğer klinik araştırmalarda ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davranmak suretiyle kişilere zarar vermek.
Bununla birlikte bahsedilen disiplin cezalarının yanında doçentlik başvurusunda etik kurul izni olmaması sebebiyle etik ihlal olduğu tespitinde başvuru iptal edilmektedir. Benzer şekilde kadro başvurusu incelemelerinde tespit edildiğinde kadro başvuruları da iptal edilmekte olup disipline sevk edilmektedir.
Doçentlik başvurularında beyan edilen veya DBS’ye yüklenen bütün eserler hakkında gelebilecek iddialardan biri de çalışmalarda etik kurul izninin alınmaması etik ihlaline yöneliktir. Doçentlik jüri üyeleri çalışmalara başlanmadan önce etik kurul izninin alınıp alınmadığını çalışmalarda yapılan atıflarda ve bilgilendirmelerde görmek istemektedir.
Etik kurul izninin alınmamış olması çoğu zaman etik incelemeye sevk şeklinde karşımıza çıkmaktayken bazen ilgili yayından alınan puanın silinmesi şeklinde de karşımıza çıkmaktadır.
Emsal Ankara 16. İdare Mahkemesi 2022 tarihli kararında da etik kurul izni ile ilgili etik ihlal madde bendi kapsamında ihlal kararı alınmış ve işlem iptal edilmiştir. Karar kısaca şu şekildedir;
‘’…doçentlik başvuru dosyalarında bu tür durumlar için çoğunluk jüri üyeleri tarafından benimsenen tavır, ilgili yayınları değerlendirme dışı bırakmaktır. Yayınlanmış olan bu makalede etik kurul izni olup olmadığının beyan edilmemiş olması izin alınmadığı anlamına gelmeyeceği gibi, etik izin alınıp alınmamış olması eseri akademik olarak değerlendiren jüri üyesinin değerlendireceği bir durum da değildir. Etik izin alınmamış veya alındığı beyan edilmemiş bir araştırma makalesinin yayınlanmış olması, ilgili derginin yayın kurulu ya da editörlüğün işleyişi ile ilgili bir sorundur. Söz konusu yayın hayvanlara ve ekolojik dengeye zarar verici nitelikte olmadığı için Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi madde 4 (ğ) bendine göre değerlendirilemeyeceği açıktır.’’
Klinik araştırma, insanlar veya onlardan alınan materyaller üzerinde yapılan her türlü bilimsel araştırmayı ifade etmektedir. İnsanlar üzerinde yapılan bilimsel amaçlı tıbbi denemeler (klinik araştırmaların) temel amacı, etik ilkeler doğrultusunda insanın yararına olacak yeni bir tıbbi tanı, tedavi şeklinin veya tıbbi olanağın sağlanmasıdır. Tedavi amaçlı tıbbi denemelerden farklı olarak bilimsel amaçlı tıbbi denemeler (klinik araştırmalar), araştırma ve gözlem amacına yönelik yapılır; bu nedenle kişilik haklarına ve hukuka aykırı olma riski yüksektir.
Retrospektif çalışmalar özellikle sağlık bilimlerinde hastaya herhangi bir müdahale olmadan tasarlanan ve üniversiteler, eğitim araştırma hastaneleri vb. kurumlara başvurularak araştırmaya başlanıp sonuçlanan çalışmalardır. Bu tür çalışmalarda makalenin dergiye yüklendiği tarihte etik kurul iznine gerek yoktur. Değişen ‘Klinik Araştırmalar Hakkında Yönetmelik’te retrospektif çalışmalar etik kurul izninin dışında tutulmuştur. Zira retrospektif çalışmalarda Kişisel Verilerin Korunması Kanunu gereği daha önce gerekli tıbbi müdahale ve işlemleri geçiren kişilerin bilgilerinin korunmasına riayet edilmesi yeterlidir.
Retrospektif çalışmalarda kullanılacak hastaya ait kişisel ve diğer hassas verilerin nasıl korunacağı bu kanun hükümleri çerçevesinde düşünülebilir. Ancak bu hususlara riayet etmenin dışında bir etik kurul iznine ihtiyaç bulunmadığı her zaman geçerli bir durum değildir. Retrospektif çalışmalarda etik kurul izni aranmayacağına dair YÖK ve ÜAK kararları bulunmaktadır:
ÜAK Sağlık ve Spor Bilimleri Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Komisyonu tarafından Dr. XX hakkında yapmış olduğu inceleme de adayın bazı eserlerinde etik kurul izni olmadığı ileri sürülmüşse de sayın Komisyon adayın “….nolu yayınlar retrospektif yayınlardır. Çalışmalar kendi kliniğimde yapılan işlemlerden elde edilen verilerin ve sonuçların hasta dosyalarında kayıt altında tutulan kısımlarından arşiv taraması yapılarak oluşturmuştur.” Şeklindeki savunması yeterli görülerek etik ihlalde bulunmadığına karar verilmiştir.
Yine YÖK Etik Kurulu’nun XX hakkında yapmış olduğu incelemede aday savunmasında “Araştırmanın retrospektif, dosya taraması şeklinde bir araştırma olduğu için etik kurula izin için başvurma ihtiyacı duyulmadığını,” şeklinde savunma yapmış ve Kurul “Söz konusu çalışma 1 Ocak- 31 Aralık 2006 tarihleri arasında X Üniversitesi Erişkin Acil Servisine karın ağrısı şikayeti ile başvuran hastaların, fiziki muayene, laboratuvar ve USG sonuçları değerlendirilip AA ön tanısıyla acil laparatomi uygulanan 85 hastanın verilerinin incelendiği retrospektif bir çalışma olduğu;” şeklinde değerlendirdikten sonra ilgili iddia sonucunda etik ihlal bulunmadığına karar vermiştir.
Bütün bunlara rağmen gelinen noktada hem kurumlar hem de ÜAK ve YÖK‘ün retrospektif çalışmalarda da etik kurul izni gerektiği yönünde kararları da bulunmaktadır.
BİLDİRİLER İÇİN ETİK KURUL İZNİ GEREKİR Mİ?
Diğer eser türlerinde olduğu gibi özgün bildiri araştırmaları yapılırken izin almak gerekmektedir. Ancak uygulamada genel olarak özet bildiri ya da poster bildiri için etik kurul izni alınmamış olması etik ihlal olarak kabul edilmemektedir.
Özgün Araştırma türü olarak bildirilerde insan ve hayvan üzerinde yapılan araştırmalarda Etik Kurul onayı alınma durumu belirtilmelidir (alındı/alınmadı/etik kurul onayı gerekli değildir-kamuya açık verilerin değerlendirildiği çalışmalar gibi).
ANKET ÇALIŞMALARINDA ETİK KURUL İZNİ GEREKİR Mİ?
İnsan katılımcıları içeren tüm araştırmalar (görüşmeler, anketler ve soru formları dahil) ilgili etik kurul tarafından değerlendirilmelidir. Anket çalışmalarında gönüllülere uygulanacak anket ile gönüllülerce doldurulacak diğer formlardan önce etik kurula başvuru gerekmektedir.
MEB’e bağlı kurumlarda anket yapmak için izin talep eden kişiler izin talep formlarının ekine https://ayse.meb.gov.tr/basvurudev/ adresinden dolduracakları formları eklemesi gerekmektedir.
Kamu Hastanelerinde Yapılacak Anketlerde İzin Talep Formuna Eklenecek Belgeler ise;
Dergipark sitesinde yer alan dergilerin bilgilendirmelerine göre Ulakbim TR Dizin tarafından alınan kararlar doğrultusunda 2020 yılından itibaren yayımlanacak çalışmalar için Etik Kurul İzni gerekmektedir. Bu durum 2020’den önce yayınlanan çalışmalarda etik kurul izni istenmediği anlamına gelmemektedir.
ALINAN ETİK KURUL İZNİ KURUMDAN TEMİN EDİLEMEZSE NE OLUR?
Kamu kurum ve kuruluşlarında evrak saklama süreleri genel olarak birim arşivlerinde 5 yıl kurum arşivlerinde ise 10 yıldır. Yıllar önceki araştırmaya dayanan ve akademik atama-terfilerde beyan edilen, beyan edilmese bile bildirilmesi zorunlu olan yayınlarda etik kurul izni ile ilgili isnatların varlığı halinde bunun belge ile kanıtlanması her zaman mümkün olmamaktadır. Bununla birlikte izin veren kurulu bünyesinde barındıran kurumun adı veya bağlı bulunduğu kurumlarda değişebilmektedir.
Bu durumlarda izin veren kurumdan en azından araştırma için izin verildiği ancak evrak saklama süresi nedeniyle imha edildiği yada ulaşılamadığı bilgisi yazılı olarak alınıp etik komisyona sunulabilir.
Makalenin etik hususlara ilişkin durumu ve etik kurul izinleri ilgili makalenin yöntemler bölümünde açıkça belirtilmelidir. İlgili makalenin yöntemler bölümünde izinle ilgili bilgilere (kurul adı, tarih ve sayı no) yer verilmelidir.
Düzenli olarak yayınlanan çalışma türlerinden sistematik derlemeler, tartışma makaleleri ve uygun şekilde anonimleştirilmiş veri setlerinin ikincil analizleri etik kurul incelemesi gerektirmez. Ancak, bu tür çalışmalarda makalenin yöntemler bölümünde etik hususlara ilişkin durumu açıkça belirtilmelidir.
TR Dizin, bilimsel süreli yayıncılıkta etik güvence oluşturmanın yanı sıra
Dergilerde etik bilincinin ve etik karar verebilme yeteneğinin oluşması,
Araştırma ve yayın faaliyetlerine yönelik etik farkındalıkların artırılması,
Temel hedefi insan katılımcılardan veri toplamayı gerektiren araştırmaların, evrensel etik ilkeleri ile uyumlu, katılımcıların fiziksel ve psikolojik sağlığını gözeterek tasarlanıp gerçekleştirileceğinden emin olunması,
Toplumda etik bilinçlenme ve toplumsal yaşamı ilgilendiren konularda, kararların etik ilkelerin gözetilmesiyle alınması amacıyla etik kurul izni talep etmektedir.
ETİK KURUL ONAY BELGESİ YÖNLENDİRME ŞEMALARI
1-İnsan ve İnsana Ait Veri Kullanımına İlişkin Etik Kurul Onay Belgesi Yönlendirme Şeması
İddiaya Konu Eserler : İddia Edilen Eserler Künyeleriyle Birlikte Yazılmalıdır.
İddialar : İleri Sürülen İddialar Özetlenmelidir.
Savunma : İddialara Karşı Savunma Özetlenerek Özellikle Aşağıdaki Noktalara Dikkat Edilmelidir;
1-) Etik Kurul izni olmadığına dair etik ihlal iddia edilen olayda iznin varlığı ya da alınmamasının sebepleri mevzuata dayanılarak açıklanmalıdır. Yayın ya da araştırma çok eski ise o dönemki mevzuatın uygulamasından bahsedilebilir. Kurumdan izin yazısının temin edilememesi durumu varsa ayrıca açıklanmalıdır.
2-) Kanun ve Yönergede yer alan etik kurul izni alınmaması etik ihlalinin tanımına yer verilmelidir.
3-) Literatürde etik kurul izni alınmaması etik ihlalinin ne gibi durumlarda gerçekleştiğinden örnekler verilerek mevcut olay ile ilgisi kurulup, izinle ilgili durumun etik ihlale sebebiyet vermediği hususları vurgulanarak savunma yazılmalıdır.
4-) Etik kurul izninin başkası ya da sorumlu yazar tarafından alınması gerekiyorsa bunu gösteren belgeler etik ihlalin oluşmadığını kanıtlamak adına buraya özetlenerek eklenmelidir.
5-) Emsal yargı ve komisyon kararları örnek gösterilerek ile bu noktada somut olayda haksız yazarlık etik ihlalinin gerçekleşmediği tartışılmalıdır. (Emsal yargı ve komisyon kararları ile mevzuat maddeleri çerçevesinde detaylı bir savunma yardımı için Akademik Hukuk ve Danışmanlık Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz..)
Sonuç ve Talep:
Tüm bu izahat, verilen emsal yargı kararları ve emsal etik dosyalarında alınan etik ihlal olmadığına dair kararlar birlikte değerlendirildiğinde jüri üyesinin/ihbarcının tarafıma isnat ettiği eylemlerin gerçekleşmediği ve akademik literatür ile teamüllere uygun eylemlerimde etik ihlal bulunmadığı sabittir. Bu doğrultuda; savunmam yeterli görülerek ve uzman görüşlerine gerek duyulmaksızın etik ihlalde bulunmadığıma karar verilmesini saygılarımla arz ederim. ___/___/202..
1-Araştırmam İçin Etik Kurul Onayına İhtiyacım Var Mı?
Bir araştırmanın/projenin Etik Kurul incelemesi ve onayı gerektirip gerektirmediğini anlamak bazı koşullarda zor olabilir. Karar vermenizi kolaylaştırmak ve başvurunuzu sorunsuz yapabilmeniz için size bu çalışmayı hazırladık. Etik kurul karar sürecinin uzamaması ve siz değerli araştırmacılarımızın zaman kaybı yaşamaması adına Etik Kurul başvurularınızın aşağıdaki bilgilendirmeler dikkate alınarak hazırlanması ve Kurulumuza gönderilmesi uygun olacaktır. Aşağıda yer alan sorulara göz atarak merak ettiğiniz konulara cevap bulabileceğinizi umuyoruz.
2-Hangi Araştırma/Projeler Etik Kurul Tarafından Değerlendirilir?
Tüm insan araştırmaları ve kısmen insan araştırmalarını içeren diğer tüm faaliyetler, sponsor/destekleyici olup olmadığına bakılmaksızın ilgili etik kurul tarafından değerlendirilmeli ve veri toplanmaya başlanılmadan önce onaylanmış olmalıdır. İnsan katılımcıları içeren tüm araştırmalar (görüşmeler, anketler ve soru formları dahil) ilgili etik kurul tarafından değerlendirilmelidir.
3-Öğrencilerin Akademik Çalışmaları İçin Etik Kurul İzni Gerekir Mi ?
Evet. Bu kurallar bir öğretim elemanı danışmanlığında yürütülen öğrenci araştırmaları/ projeleri için de geçerlidir. Ancak, etik kurul onayının alınmasından, araştırmanın yürütülmesinden, gözetiminden ve yönetiminden öncelikle danışman öğretim elemanı sorumludur.
4-Lisansüstü Tez çalışmam için anket uygulamamı herhangi bir kurumda yapmayacağım, savunmaya girmek için etik kurul iznine ihtiyacım var mı?
Hayır. Ancak; insan araştırmaları ve kısmen insan araştırmalarını içeren diğer tüm faaliyetler, ilgili etik kurul tarafından değerlendirilmeli ve veri toplanmaya başlanılmadan önce onaylanmış olmalıdır.
5-Geçmiş yıllarda tamamlanmış çalışma ve tezden üretilen yayınlar için geriye dönük Etik Kurul, izni alınmalı mıdır?
Hayır. 2020 yılı öncesi araştırma verileri kullanılmış, yüksek lisans/doktora çalışmalarından üretilmiş (makalede belirtilmelidir), bir önceki yıl dergiye yayın başvurusunda bulunulmuş, kabul edilmiş ama henüz yayımlanmamış makaleler için geriye dönük etik kurul izni gerekmemektedir.
6-Etik Kurullar bir araştırmaya/ projeye geriye dönük izin verebilir mi?
Hayır. Etik kurul izni geriye dönük verilemez. İlk değerlendirme ve izin çalışma başlamadan önce tamamlanmış olmalıdır.
7-Araştırma soruları tarafımdan oluşturulması halinde nasıl isimlendirmeliyim?
Ölçme Araçları adları ve kaynakçaları kısmında, araştırmada kullanılacak ölçme aracı “ölçek” niteliği taşıyor ve bilimsel açıdan da geçerli ve güvenilir ise “ölçek” olarak yazılıp kaynakçası tam olarak verilmelidir; eğer ölçme araçları araştırmacılar tarafından oluşturulmuş ve/veya bilimsel olarak ölçek niteliği kazanmamış ise bu tip ölçme araçları “ölçek” değil türüne göre “anket”, “form” vb. adlarla isimlendirilmeli, araştırmacı tarafından oluşturulduğu belirtilmelidir.
8-Benim araştırmam/ projem bir başka ülkede gerçekleştirilecek. Yine de etik kurul değerlendirmesine ve iznine ihyacım var mı?
Evet. Eğer üniversite öğretim elemanı, çalışanı ya da öğrencisi iseniz ve çalışmanın yürütülmesinde görev alıyorsanız, çalışmanın nerede yapılacağına bakılmaksızın, araştırmanızın ilgili etik kurulumuz tarafından onaylanması gerekmektedir.
9-COVİD-19 Konusuyla ilgili araştırma yapacağım Etik Kurul izni öncesi yapmam gereken bir şey var mı?
Evet. Covid-19 Pandemisiyle ilgili yapılacak olan her türlü bilimsel araştırmalar öncesinde Sağlık Bakanlığının konuyla ilgili kurmuş olduğu komisyondan online başvuru ile izin alınmalıdır. Başvuru Formu ve Cevabi Onay yazısı Etik Kurul Başvuruları ekinde sunulmalıdır.Başvuru Bakanlık tarafından 5 iş günü içinde sonuçlanmaktadır.
10-Anket uygulayacağım katılımcılar 18 yaş altı ise herhangi bir izne ihtiyacım var mıdır?
Evet. 18 yaşından küçük katılımcıların araştırmalarda gönüllü katılımcı olarak yer alabilmesi için ailesinin ya da yasal temsilcisinin imzalı izninin alınması gereklidir.
Akademik Hukuk & Danışmanlık Hukuk Bürosu olarak etik kurul izni olmaması etik ihlali ile ilgili yıllardır yaptığımız savunma ve açtığımız davalarda emsal kararlar diyebileceğimiz bir bilgi birikimine ulaştığımızı belirtmek gerekir. Aynı zamanda somut olayı yorumlama, literatürü ve doktrinin konuya bakış açısını değerlendirme ile olayı emsal kararlarla destekleme bağlamında destek verdiğimizi de belirtmek gerekir. Etik Savunmada hukuki destek için İletişim Bilgilerimiz’e tıklayarak bizi arayabilirsiniz. Bununla birlikte ofise gelmeden Ankara boşanma avukatı ile istediğiniz yerden görüntülü ve farklı şekilde iletişim kurmak ve bilgi almak için Online Danışmanlık Sistemimizden randevu alabilirsiniz.
Etik İhlal Konusunda şu yazılarımızı da bilgilerinize sunarız :
