Şaibeli Dergiler ve Özellikleri

Bir istisnayı ayrıca vurgulamak gerekir. Sonraki kararda Q4 sınıfındaki dergiler ayrı tutulmuştur. Bu dergilerdeki makaleler yayın tarihine bakılmaksızın değerlendirilir. Makaleler özgeçmiş ve eserler listesine eklenir. Ancak beyannamede kullanılamaz. Hüküm yalnız Q4 dergiler bakımından uygulanabilir.

Q Değeri Hangi Dergilerde Bulunur

Hangi dergilerin Q değeri alabildiği “Endeks, Q Bilgisi ve Impact Factor” başlıklı yazımızda detaylı olarak açıklanmıştır. Kısaca bahsetmek gerekirse sadece SCI-Expanded ve SSCI dergiler için Q4 değeri bulunabilir. Bu endeksler dışında yer alan endekslerde taranan dergilerin Q değeri bulunmaz. Örneğin, Web of Science’de yer alan ve ESCI endeksinde taranan bir derginin Q değeri bulunmaz veya AHCI endeksinde taranan bir derginin Q değeri bulunmaz. Aynı zamanda TRDİZİN endeksinde taranan, ulusal ve uluslararası diğer endekslerde taranan dergilerin de Q değeri yoktur.

Q değerine bakılırken doğru sütun seçilmelidir. Ölçüt Rank by Journal Impact Factor değeridir. Rank by Journal Citation Indicator değeri Q tespitinde kullanılmaz. ESCI ve AHCI dergilerinde bu başlık altında Q bilgisi görünebilir. Bu görüntü yanıltmamalıdır. Söz konusu endekslerdeki dergilerin Q değeri bulunmaz.

Sonuç şudur. Yayın tarihine bakılmaksızın şaibeli dergiler iddiası dar bir grupta gündeme gelir. Bunlar SCI-E veya SSCI kapsamında olup Q4 kategorisinde yer alan ve APC ücreti alan dergilerdir. Endeks ve çeyreklik ilişkisini akademik çalışmalarda endeks, çeyreklik ve etki yazımızda anlattık. Çeyreklik belgesinin nasıl alındığını ise doçentlik başvurusunda Q değeri yazımızda gösterdik.

İlk YÖK Kararında Yağmacı Dergi Ölçütleri Nelerdir

Karar 15 Mart 2019 tarihinde alınmıştır. Karara göre şu hallerin varlığında şaibeli dergiler iddiası gündeme gelir.

• Yayımlama için makale işleme ücreti ödenmesinin zorunlu tutulması.

• Makaleleri hızlı yayınlama sözü verilmesi ve bu sözün uygulanması.

• İlan edilen konu dışında veya birbiriyle ilgisiz alanlarda makalelere yer verilmesi.

• Yayın ilkeleri açıklamasının eksik olması.

• Yayın ilkelerinde makalelerde özgünlük, önem ve etki aranmadığının açıkça belirtilmesi.

• Yayımlanan araştırmanın telif hakkını saklama veya koruma politikasının bulunmaması.

• Hakem sürecinin gerçekçi biçimde işletilmemesi.

• Hakem görüş ve önerilerinin yazar ile paylaşılmaması.

Burada bir soru akla gelir. Ücret isteyen her dergi yağmacı mıdır? Cevap olumsuzdur. Alınan ücretin makale işleme ücreti olması gerekir. Bu ücretin kısaltması APC olarak kullanılır.

Aşağıdaki dergiler ise doçentlik başvurusunda ve beyannamede kullanılabilir.

• Makale başvurusu sırasında kabul veya ret şartına bağlı olmaksızın ücret alan dergiler.

• Abonelik usulüyle çalıştığı halde makaleyi açık erişimli yapmak için ücret isteyen dergiler.

• Makale basımı sürecinde yazardan hiçbir ücret istemeyen dergiler.

Bir grup yayın da kapsam dışında kalır. Bunlar 7 Mart 2019 tarihinden önce yayımlanmış makalelerdir. Derginin SCI-E veya SSCI kapsamında Q4 kategorisinde bulunmaması da aranır. Bu şartları taşıyan yayınlar için şaibeli dergiler iddiasında bulunulamaz.

Bir örnek konuyu somutlaştırır. Örneğin 2018 yılında yayımlanmış bir makale bulunsun. Derginin yalnız DOAJ endeksinde tarandığını varsayalım. Bu dergi APC ücreti alsa bile iddia ileri sürülemez. Çünkü hukuki güvenlik ve belirlilik ilkesi geçmişe yürümeye engeldir. Düzenleme yapıldığı andan itibaren sonuç doğurur. Kararda geçmişe yönelik uygulama hükmü de bulunmamaktadır.

İkinci YÖK Kararı Q4 Dergiler İçin Ne Getirdi

Karar 30 Aralık 2021 tarihinde alınmıştır. Düzenleme genel nitelikte değildir. Yalnız Q4 sınıfındaki dergiler için uygulama alanı bulur. Karar, yayım tarihine bakılmaksızın uygulanacağını vurgular. Metinde hangi dergilerin yağmacı olduğu sayılmamıştır. Bunun yerine yağmacı sayılmayan dergiler belirtilmiştir. Bu listenin dışında kalanlar yağmacı kabul edilir.

Karara göre durum aşağıdaki gibidir.

Şaibeli dergiler kapsamında sayılmayan dergiler şunlardır.

• Web of Science'de Q1, Q2 veya Q3 sınıfında yer alan dergiler. Bu dergiler editöryal veya basım süreçlerinde ücret alsa da kapsam dışındadır.

• Web of Science'de Q4 sınıfında yer alıp editöryal veya basım sürecinde ücret istemeyen dergiler.

• Q4 sınıfında yer alıp ücret istemekle birlikte belirli şartları taşıyan dergiler. Bu dergiler bir branş derneğinin, üniversitenin, enstitünün veya bilimsel kurumun yayın organı olmalıdır. Derneğe yalnız ilgili bilim alanı mensupları üye olabilmelidir. Dergi ayrıca 2010 yılı öncesinden itibaren yayımlanıyor ve abone usulüyle çalışıyor olmalıdır.

Şaibeli dergiler kapsamında sayılan dergiler ise şunlardır.

• Yukarıdaki ölçütlere uymayan Q4 dergiler.

Q4 Dergilerde Ölçüt Nasıl Uygulanır

Kural şudur. Bir dergi Web of Science kapsamında SCI-E veya SSCI endeksinde taranıyor olabilir. Aynı dergi Q1, Q2 veya Q3 kategorisinde yer alıyorsa ücret alsa bile yağmacı sayılmaz.

İkinci hal Q4 dergilerdir. Bir dergi SCI-E veya SSCI kapsamında ve Q4 kategorisinde olabilir. Dergi editöryal veya basım süreçlerinde APC ücreti de alabilir. Böyle bir dergi şu üç şartı birlikte taşıyorsa yağmacı sayılmaz.

• Dergi bir branş derneğinin, üniversitenin, enstitünün veya bilimsel kurumun yayın organı olmalıdır.

• Dergi 2010 yılı öncesinden itibaren basılıyor veya yayımlanıyor olmalıdır.

• Dergi abone usulüyle çalışan ulusal veya uluslararası bir dergi olmalıdır.

Üçüncü hal daha basittir. Q4 kategorisindeki bir dergi editöryal veya basım süreçlerinde ücret almıyorsa yağmacı sayılmaz.

Son hal ise olumsuz sonuç doğurur. Dergi SCI-E veya SSCI kapsamında ve Q4 kategorisinde olabilir. Dergi APC ücreti de alıyor olabilir. Aşağıdaki üç durum birlikte varsa dergi şaibeli dergiler arasında sayılır.

• Dergi bir branş derneğinin, üniversitenin, enstitünün veya bilimsel kurumun yayın organı değildir.

• Dergi 2010 yılı sonrasında basılmaya veya yayımlanmaya başlamıştır.

• Dergi abone usulüyle çalışmayan ulusal veya uluslararası bir dergidir.

Q4 kategorisindeki dergilerde şaibeli dergiler ölçütünün nasıl uygulandığını aşağıdaki tablo özetler:

Şaibeli Dergiler Nasıl Anlaşılır

İnceleme derginin endeksinden başlar. Dergi Q4 kapsamındaysa 2021 tarihli karar uygulanır. Bu halde yayının tarihine bakılmaz. Şaibeli dergiler iddiası her zaman gündeme gelebilir. APC ücreti alan ve karardaki şartlara uyan dergideki yayın puanlanmamalıdır.

Dergi Q4 kapsamında değilse yol değişir. Bu durumda 2019 tarihli karar incelenir. Kararda sayılan şartları taşıyan dergilerdeki yayınlar puanlanmamalıdır. Kapsam dışında kalan dergiler için yağmacı olmayan dergi listesi yazımıza bakılabilir.

Şaibeli Dergilerin Belirgin Özellikleri Nelerdir

Şaibeli dergilerin en belirgin özellikleri arasında editör kurulu ve yayıncı bilgilerinin gizlenmesi, hakem sürecinin şeffaf yürütülmemesi ve ücret koşullarının açıkça yazılmaması yer alır. Şaibeli dergiler bazı belirgin özellikler taşır. Bu özellikleri taşıyan dergilerde yayın yaparken dikkatli olunmalıdır. Yapılmış bir yayın varsa dergi puanlamadan önce iyi araştırılmalıdır. Belirgin özellikler şunlardır.

• Alanında otorite kabul edilen isimlere editör veya yayın kurulu üyesi olarak yer verip bu kişilerin iznini almamak.

• Baş editör, editörler kurulu ve yayıncı kuruluş bilgilerini açık yazmamak veya iletişim bilgilerini gizlemek.

• Amaç ve kapsam ile yazım kuralları sayfalarında gönderim, değerlendirme ve yayın aşamalarını açıkça beyan etmemek.

• Makale değerlendirme işlemlerini şeffaf açıklamamak, takip sistemini kurmamak ve hakem raporlarının içeriğini paylaşmamak.

• Ücret alınıp alınmadığını, alınıyorsa aşamasını, koşullarını, yöntemini ve tutarını açıkça yazmamak. Bu koşulların yazar tarafından kabul edilip edilmediğini gönderim öncesinde sormamak.

• Geri çekme talebine rağmen makaleyi iade etmemek, askıda bekletmek veya yayımlayarak rehin almak.

• Önceden ilan edilen ücretlerde, ilan edilen indirim koşulları dışında pazarlık seçeneği bırakmak.

• Makalelerin dış bağımsız hakemlerce değerlendirildiğini beyan etmemek ve hakem listesini yılda bir kez ilan etmemek.

• Makaleleri DOI numarası vermeden yayımlamak.

• Dizinlendiği endeksleri yanıltıcı biçimde beyan ederek avantaj sağlamak ve yazarları yanlış yönlendirmek.

• Endeks sayısını fazla göstermek için endeks sayılmayan sistemleri listeye eklemek. Crossref, Google Akademik ve DergiPark bu tür sistemlere örnektir.

• Akademik yayıncılıkta değeri olmayan endekslerde dizinlenme bilgisini öne çıkarmak. SCI-E veya SSCI kapsamında olmayan bir dergi için etki faktörü hesaplayıp yayımlamak buna örnektir.

• Birbiriyle ilgisiz bilim dallarından ve çok farklı konulardan makale yayımlamak.

Şaibeli Dergilerdeki Yayın Doçentlik Başvurusunda Kullanılır mı

Şaibeli dergiler arasında sayılan bir dergideki yayın doçentlik başvurusunda kullanılmamalıdır. Yayın yine de Doçentlik Bilgi Sistemindeki dosyaya yüklenir. Yapılmaması gereken şey, yayını puanlamak ve beyannamede göstermektir. Güncel başvuru şartları ÜAK doçentlik başvuru şartları sayfasında yayımlanır.

Yağmacı dergi olduğu bilinmeyerek bir yayının puanlanması durumunda, uygulamada ÜAK tarafından “Akademik atama ve yükseltmelere ilişkin başvurularda bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak” gerekçesi ile etik ihlal kararı verilmektedir. Bu durumda hem doçentlik başvurusu iptal edilmekte hem disiplin cezası gündeme gelebilmekte hem de sonraki başvurularda etik ihlalde bulunulduğu belirtilen yayın puanlama dışı kalmaktadır.

ÜAK Uygulaması Neden Tartışmalı

Bu uygulama hatalıdır. Çünkü etik ihlal fiilleri Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesinde tek tek sayılmıştır. Şaibeli dergiler arasında sayılan bir dergide yayın yapmak bu fiiller arasında yer almaz. Anayasa'nın 38 inci maddesindeki kanunilik ilkesi de açıktır. Yaptırım gerektiren fiil ve karşılığı, fiilden önce kanunda gösterilmelidir. Belirsiz bir kavrama dayanan yaptırım ve ağır sonuçları adalet duygusunu zedeler. Yönergenin uygulamasını ÜAK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi yazımızda inceledik.

Anayasa'nın suç ve cezalara ilişkin esasları düzenleyen 38 inci maddesi kanunilik ilkesini şöyle tanımlar:

“Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez.”

Etik komisyona sevk ve ardından etik inceleme yapılması da tartışmalıdır. ÜAK, Ankara 13. İdare Mahkemesinde görülen bir davada savunma vermiştir. Savunmada, etik komisyonunun yağmacı dergiler hakkında karar verme yetkisi bulunmadığı belirtilmiştir.

ÜAK yaptığı savunmada, “…etik komisyonunun “yağmacı/şaibeli dergiler” hakkında bir karar verme yetkisi bulunmamaktadır. Bu konudaki nihai karar doçentlik komisyonu tarafından verilmektedir. Bu konudaki nihai karar doçentlik komisyonu tarafından verilmektedir. …Etik komisyonu adayın eserleri hakkında Üniversitelerarası Kurul Başkanlığı Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Yönergesinin ilgili maddeleri uyarınca etik ihlal olup olmadığını incelemektedir. Etik Komisyonu bir derginin yağmacı/şaibeli olup olmadığını incelememektedir. Zira Yağmacı/Şaibeli dergilerin tespiti hususu Etik Yönergesi kapsamında Etik Komisyonu görevleri arasında olmadığı gibi ilgili Etik Yönergesinde bu konuda etik ihlal olarak nitelendirilen bir hüküm de bulunmamaktadır. Savunma dilekçemiz ekinde Üniversitelerarası Kurul Başkanlığı Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi sunulmuştur.

Söz konusu yönergeden incelendiğinde anlaşılacağı gibi bir derginin yağmacı/şaibeli olması hususu Etik Komisyonu tarafından verilecek bir karar değildir.” demek suretiyle bu hususu ikrar etmiştir.

Peki böyle bir yayının hiçbir yaptırımı yok mudur? Yaptırım vardır. Yayın beyannamede puanlanarak kullanılamaz. Buna aykırı davranılmışsa yayın puanlama dışında bırakılır. Aday bu haliyle asgari koşulları sağlamıyorsa başvurusu reddedilir. Disiplin sorumluluğu ise 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 53 üncü maddesine göre ayrıca değerlendirilir. Ret gerekçesi asgari koşulların sağlanmamasıdır. Aday, yayın puanı olmadan da koşulları sağlıyorsa başvurusu reddedilmemelidir. Bu gerekçeyle reddedilen aday için disiplin cezası gündeme gelmez.

Öğretim elemanları bakımından akademik başvurulardaki yanlış veya yanıltıcı beyan, 2547 sayılı Kanun'un 53 üncü maddesinde aylıktan veya ücretten kesme cezasını gerektiren fiiller arasında sayılmıştır:

“Akademik atama ve yükseltmelere ilişkin başvurularda bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak.”

Şaibeli Dergiler Listesi Var mı

Resmî bir liste bulunmamaktadır. Ne Üniversitelerarası Kurul ne de Yükseköğretim Kurulu şaibeli dergiler listesi yayımlamıştır. Bu durum belirsizliği artırır. Belirsizlik ise sübjektif kararlara yol açar. Konuyu yağmacı dergi listesi yazımızda ayrıca ele aldık.

Uygulamada her ne kadar resmiyeti olmasa da https://beallslist.net/ linki üzerinden erişilebilen “Beall’s Lıst Of Potentıal Predatory Journals And Publıshers” başlığı altında muhtemel yağmacı dergiler listelenmiştir. Bazı durumlarda bu listede yer alan dergilerin doğrudan yağmacı dergi olarak nitelendirildiği olmaktadır. Ancak bu listede yer almayan dergilerin de yağmacı dergi olabileceği ve tek başına bu listede yer almıyor olmanın yağmacı dergi iddiası ile karşılaşmamayı garantilediği düşünülmemelidir.

Şaibeli Dergiler İddiasına Karşı Nasıl Savunma Yapılır

Savunma belge üzerinden kurulur. İlk belge derginin endeks ve çeyreklik kaydıdır. Kayıt, yayının yapıldığı yıla göre alınmalıdır. Dergi Q1, Q2 veya Q3 ise şaibeli dergiler iddiası dayanaksız kalır. Dergi Q4 ise ek belgeler gerekir.

Ek belgeler karardaki üç şarta karşılık gelir. Birincisi derginin bir dernek, üniversite, enstitü veya bilimsel kurum yayın organı olduğudur. İkincisi derginin 2010 yılı öncesinden itibaren yayımlandığıdır. Üçüncüsü ise derginin abone usulüyle çalıştığıdır. Bu belgeler derginin arşiv sayfalarından ve künye bilgilerinden çıkarılır. Ücret alınmadığı ileri sürülüyorsa yazışmalar da dosyaya eklenir.

İkinci savunma ekseni hukukidir. Etik ihlal fiilleri yönergede sayılmıştır. Şaibeli dergiler kavramı bu sayımda yer almaz. Bu nedenle kanunilik ilkesine dayanılır. Etik komisyonun yetkisi de ayrıca tartışılır. ÜAK'ın etik süreçleri ÜAK etik sayfası üzerinden takip edilebilir.

Süreler ayrıca hesaplanır. Etik ihlal kararı bir idari işlemdir. Karara karşı önce idari itiraz yolu kullanılabilir. İptal davası süresi ise altmış gündür. Süre, kararın tebliğini izleyen günden başlar. Dayanak 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7 nci maddesidir. İtiraz ve dava yollarını ÜAK etik ihlal kararına itiraz yazımızda anlattık. Konunun tamamını ise yağmacı dergiler yazımızda topladık.

Az önce anılan 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7 nci maddesinin ilgili fıkrası şöyledir:

“Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür.”

Şaibeli Dergiler Konusunda Avukat Desteği

Yağmacı dergi iddiasında izlenecek yol yalnız kararlarla belirlenmez. Derginin endeks kaydı, yayın yılı, künye bilgileri ve dosyadaki yazışmalar da rol oynar. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü incelemenin yerine geçmez.

Dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilirsiniz. Talebinizi çevrim içi soru formu üzerinden de iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.