ÜAK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi Uygulaması

İkinci grup doçentlik unvanını almış kişilerdir. Unvan verildikten sonra bile doçentlik dosyasındaki bir eser şikâyet konusu olabilir. Komisyon bu dilekçeleri inceler ve nihai kararı ÜAK Başkanlığına sunar.

Üçüncü grup yurt dışında alınan unvanların denkliğidir. Doktora, sanatta yeterlik, doçentlik ve profesörlük denkliği için ÜAK'a sunulan dosyalar bu kapsamdadır. Bu dosyalardaki eserlere ilişkin iddialar da aynı komisyonlarca incelenir.

İddia üç ayrı yoldan doğar. Birincisi jüri üyesinin eser incelemesi sırasında düzenlediği gerekçeli rapordur. İkincisi üçüncü kişilerin verdiği ihbar ve şikâyet dilekçesidir. Üçüncüsü ÜAK'ın kendi veri tabanı kontrolüdür. Hangi yoldan gelirse gelsin dosya aynı komisyona düşer.

ÜAK Yönergesi ile YÖK Yönergesi Arasındaki Fark

Yükseköğretim kurumlarında ayrı bir etik yönerge uygulanır. O metin üniversite bünyesindeki etik kurulları ve öğretim elemanlarının çalışmalarını hedefler. Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ise yalnız doçentlik ve denklik dosyalarına bakar. Yaptırım gücü de farklıdır: ÜAK komisyonu disiplin cezası veremez, yalnız başvuruyu iptal eder. Yönergenin 14. maddesi iki sürecin birbirini engellemediğini söyler. Aynı iddiayla üniversitede yürüyen bir soruşturma, ÜAK incelemesini durdurmaz.

Ana Etik İhlal Türleri

Yönergenin 4. maddesinin birinci fıkrası altı eylemi ağır ihlal olarak sayar:

• İntihal

• Sahtecilik

• Çarpıtma

• Tekrar yayım

• Dilimleme

• Haksız yazarlık

İntihal, başkasının özgün fikrini, metodunu, verisini veya eserini atıf yapmadan kendi eseri gibi göstermektir. Sahtecilik, gerçekte var olmayan ya da tahrif edilmiş veriyi kullanmaktır. Çarpıtma ise araştırma kayıtlarını tahrif etmeyi kapsar. Kullanılmayan bir cihazı kullanılmış göstermek de çarpıtma sayılır.

Tekrar yayım, mükerrer yayınları atama ve yükselmelerde ayrı yayın olarak sunmaktır. Bu tür sıkça dilimleme ile karıştırılır. Dilimlemede bir araştırmanın sonuçları bütünlüğü bozacak biçimde parçalanır ve ayrı yayınlar gibi sunulur.

Haksız yazarlık dört ayrı davranışı içerir. Aktif katkısı olmayan kişiyi yazarlar arasına eklemek bunlardan biridir. Katkısı olan kişiyi listeden çıkarmak da aynı bende girer. Yazar sıralamasını gerekçesiz değiştirmek ve nüfuz kullanarak isim ekletmek diğer iki hâldir.

Diğer Etik İhlal Türleri

Aynı maddenin ikinci fıkrası daha uzun bir liste içerir. Destek veren kişi ve kurumların katkısını belirtmemek ilk sırada yer alır. Savunulmamış bir tezi sahibinin izni olmadan kaynak göstermek de ihlaldir. Hasta haklarına uymamak ve klinik araştırma mevzuatına aykırı davranmak listede yer alır.

Hakemlik sırasında öğrenilen bilgiyi izinsiz paylaşmak bağımsız bir bent olarak sayılır. Araştırma için ayrılan kaynakları amaç dışı kullanmak da öyle. Anket ve tutum araştırmalarında katılımcının açık rızasını almamak listeye eklenmiştir. Hayvanlara veya ekolojik dengeye zarar vermek de fıkra kapsamındadır.

Üç bent doğrudan doçentlik dosyasını hedefler. Birincisi, akademik atama ve yükseltme başvurusunda yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmaktır. İkincisi, doçent adayından beklenmeyen ve akademik teamüllere aykırı tutumdur. Üçüncüsü dergi beyanıyla ilgilidir. Var olmayan bir dergiyi mevcut göstermek bu bende girer. İndekslerde taranmayan dergiyi taranıyor gibi sunmak da sayılır. Yağmacı dergi iddiaları genellikle bu bent üzerinden tartışılır.

Etik İhlal Sayılmayan Haller

5. madde tek cümleliktir ama savunmada işe yarar. Evrensel olarak tanınan bilim kuramları etik ihlal doğurmaz. Bilim alanlarının temel bilgileri de aynı kapsamdadır. Matematik teoremleri ve ispatları gibi önermelerin kullanılması ihlal sayılmaz.

Bu hüküm intihal iddiasına karşı doğrudan bir dayanaktır. Alanın ortak bilgisi olan bir tanımın atıfsız kullanılması tek başına ihlal değildir. Sınır, önermenin gerçekten evrensel ve temel olup olmadığında düğümlenir. Komisyon bu noktada çoğu zaman bilirkişi görüşüne başvurur. Etik ihlal türleri ve sonuçları arasındaki bu ayrım savunmanın omurgasını kurar.

Maddenin sınırı dardır. Hüküm yalnız bu tür önermelerin çalışmalarda kullanılmasını korur. Kaynak metnin cümle cümle aktarılması bu korumadan yararlanmaz. Yaygın bilinen bir bilgiyi anlatmak ile başkasının ifadesini kopyalamak ayrı şeylerdir.

6. madde adaya bir yükümlülük getirir. Doçent adayları özgeçmiş ve eserler listesinde tüm eserlerini belirtmek zorundadır. Önceki dönemlerde haklarında etik ihlal kararı verilen adaylar için ek kural vardır. Bu adaylar söz konusu yayınları listede kısa bir açıklamayla göstermelidir.

Etik Komisyonların Yapısı ve İşleyişi

ÜAK bünyesinde üç komisyon çalışır. Bunlar Fen ve Mühendislik Bilimleri, Sağlık ve Spor Bilimleri ile Sosyal ve Beşeri Bilimler ve Güzel Sanatlar alanlarında kurulur. Üyeler profesör unvanlı öğretim üyeleri arasından seçilir. Seçimi ÜAK Başkanı yapar ve görev süresi üç yıldır. Her komisyon dokuz üyeden oluşur.

Üyelik için bir engel öngörülmüştür. Etik ihlalde bulunduğuna dair kesinleşmiş adli veya idari kararı olan kişi üye seçilemez. Mazeretsiz olarak üst üste üç toplantıya katılmayan üyenin görevi kendiliğinden sona erer. En az altı ay izinli olan üye için de aynı sonuç doğar.

Toplantı ve karar yeter sayısı 9. maddede yazılıdır. Komisyon en az beş üyeyle toplanır. Karar, üye tam sayısının salt çoğunluğuyla alınır. Çekimser oy kullanılamaz. Kararlar 13. madde uyarınca gizlidir ve genel düzenlemeler dışında paylaşılmaz.

İnceleme Usulü ve Savunma Hakkı

İddia önce ÜAK Başkanlığına ulaşır ve ilgili komisyona iletilir. Komisyon ilk adımda iddianın inandırıcı bilgi ve belgeye dayanıp dayanmadığına bakar. Bu ön değerlendirme, dayanaksız ihbarların incelemeye dönüşmesini önler.

İnceleme başlarsa ilgiliden yazılı savunma istenir. Savunma süresi on beş gündür. Süre içinde savunma verilmezse komisyon mevcut belgelerle karar verir. Gerekli görülen hâllerde savunma sözlü olarak da alınabilir. Etik kurul savunması hazırlanırken iddiaya konu her eser ayrı ayrı ele alınmalıdır.

Kararlar önce tartışmaya açılır, sonra oylanır ve üyelerce imzalanır. Muhalif kalan üye karşı oy gerekçesini yazmak zorundadır. Karar ÜAK Başkanına bildirilir ve gereğini Başkanlık yerine getirir.

Yazışma düzeni de kurala bağlanmıştır. Komisyonun diğer kurum ve kuruluşlarla her türlü yazışması ÜAK Başkanlığı aracılığıyla yapılır. Komisyon üyeleri ile bilirkişiler, incelemeye ilişkin bilgi ve belgeyi Başkanlığın izni olmadan açıklayamaz. Bir üye, daha önce birlikte çalıştığı kişiyi ilgilendiren toplantıya katılamaz. Aynı yasak, üyenin kendisi hakkındaki ve kendi ihbarına dayanan dosyalar için de geçerlidir. Yönerge, komisyonların incelemede tamamen bağımsız olduğunu ayrıca belirtir.

Bilirkişi Seçiminde Getirilen Yasaklar

Komisyon gerektiğinde bilirkişi veya uzman görüşü alabilir. Dört grup kişi bu görevde kullanılamaz. İlk grup adayın lisansüstü tez danışmanları ile doçentlik jürilerinde görev almış öğretim üyeleridir. İkinci grup adayın kendi üniversitesindeki öğretim üyeleridir. Üçüncü grup adayın eşi ile üçüncü dereceye kadar kan ve sıhrî hısımlarıdır. Adayla arasında husumet bulunan kişiler de görevlendirilemez. Bilirkişiler raporlarını en geç iki hafta içinde vermek zorundadır.

Zamanaşımı Kuralları

12. madde ihlalleri ikiye ayırır. İntihal, sahtecilik ve çarpıtma için süre sınırı yoktur. Bu üç eylemde inceleme her zaman başlatılabilir.

Diğer ihlaller iki ayrı süreye tabidir. Eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra etik inceleme yapılamaz. Ayrıca eylemin öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl içinde inceleme başlatılmalıdır. Bu iki yıllık süre kaçırılırsa iddia incelenemez.

Üçüncü fıkra önemli bir istisna getirir. Eser tamamen veya kısmen tekrar yayımlanırsa süreler yeniden işlemeye başlar. Aynı sonuç, eserin atama ve yükselmelerde kullanılması hâlinde de doğar. Eski bir yayının yeni bir doçentlik dosyasına konulması süreyi yeniden başlatır. Etik ihlallerde zamanaşımı itirazı bu yüzden dosya bazında değerlendirilir.

İnceleme Sonucunda Verilen Kararın Sonuçları

İddia doğru bulunmazsa doçentlik değerlendirme süreci kaldığı yerden devam eder. Etik ihlal kararı verilirse adayın doçentlik başvurusu iptal edilir. İptal edilen aday, müracaat dönemi esas alınarak en erken izleyen üçüncü dönemde yeniden başvurabilir.

Doçentlik başvuruları Mart ve Ekim aylarında alınır. 2026 Mart döneminde etik ihlal nedeniyle başvurusu iptal edilen aday, en erken 2027 Ekim döneminde başvurabilir. ÜAK bu örneği başvuru dönemi soru cevap metninde açıkça vermektedir.

Yanıltıcı bilgi veya belge iddiası kendi başına düzenlenmiştir. Jüri üyesi böyle bir iddia ileri sürerse ya da durum resen tespit edilirse ÜAK bekler. Karar verilinceye kadar başvuruyla ilgili işlem yapılmaz. Komisyon iddiayı doğru bulursa aday başarısız sayılır. Aksi hâlde değerlendirme kaldığı yerden sürer.

Sonuç yalnız başvuruyla sınırlı kalmaz. Etik ihlalde bulunduğu tespit edilen kişi hakkında durum Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına bildirilir. Bildirim, disiplin ve diğer idari işlemlerin başlatılması içindir. Karar ayrıca adayın bağlı olduğu kuruma gönderilir. Zarar gören kişinin duruma rıza göstermesi ise etik yaptırımı ortadan kaldırmaz.

Yönergedeki Son Değişiklikler

Bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi yürürlüğe girdikten sonra dört kez değişti. İlk değişiklik ÜAK'ın 21 Aralık 2016 tarihli ve 238 sayılı toplantısında yapıldı. 4. maddedeki iki bent kaldırıldı. Yürürlükteki metinde bu bentler boş bırakılmış ve dipnotla açıklanmıştır.

İkinci değişiklik 19 Aralık 2019 tarihli ve 248 sayılı toplantıda kabul edildi. 11. maddenin birinci fıkrası bugünkü hâline bu kararla geldi. Başvurunun iptali ve üçüncü dönem kuralı buradan doğar.

Üçüncü değişiklik 20 Ocak 2021 tarihli ve 251 sayılı toplantıda yapıldı. 7. maddeye yeni bir yasak eklendi. ÜAK üyeliği hariç olmak üzere Kurula bağlı diğer komisyonlarda görev alanlar, etik komisyonlarında görev alamaz. Aynı kişiler bilirkişi olarak da görevlendirilemez.

Dördüncü değişiklik 21 Mart 2023 tarihli ve 256 sayılı toplantıda kabul edildi. Komisyonların üye sayısı yediden dokuza çıkarıldı. Eski metni esas alan dilekçelerde hatalı üye sayısı görülebilir.

Geçici 1. madde eski dosyalar için ayrı bir kural koyar. YÖK etik kurullarından ÜAK'a devredilen dosyalarda yönergenin 4. maddesi uygulanmaz. Bu dosyalara YÖK'ün 29 Ağustos 2012 tarihli kararıyla kabul edilen yönergenin 8. maddesi uygulanır.

Karara İtiraz ve Dava Yolu

Yönerge klasik anlamda bir itiraz mercii öngörmez. 14. maddenin ikinci fıkrası yalnız yeniden incelemeyi düzenler. Karara bağlanmış bir konuda aynı iddialarla yeni başvuru yapılamaz. Yeniden inceleme için yeni bir kanıt gösterilmesi gerekir.

Doçentlik Yönetmeliğinin 8. maddesi doçentlik sürecine ilişkin itirazları Doçentlik Komisyonuna bırakır. Asıl yol ise idari yargıdır. Aday, 2577 sayılı Kanunun 11. maddesine göre işlemi yapan idareye başvurabilir. Bu başvuru dava süresini durdurur, ancak zorunlu değildir.

İptal davası, kararın tebliğinden itibaren altmış gün içinde açılır. ÜAK Ankara'da bulunduğu için davaya Ankara idare mahkemeleri bakar. Etik ihlal davalarında yetkili mahkeme sorusu bu ölçüte göre cevaplanır. Başvuru dönemi kaybedilmesin diye dilekçeye yürütmenin durdurulması talebi eklenir. Doçentlik etik ihlal itirazı dosyalarında en çok kullanılan iptal sebebi usul eksiklikleridir. Savunma istenmemesi, bilirkişi yasağının ihlali ve gerekçesiz karar bu eksikliklerin başında gelir.

Yürütmenin durdurulması kararı iki şarta bağlıdır. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması aranır. Ayrıca uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması gerekir. Doçentlik dosyalarında ikinci şart çoğunlukla başvuru dönemlerinin kaçırılmasıyla açıklanır. Mahkeme kararını gerekçeli olarak verir ve idare bu kararı uygular.

Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi Konusunda Avukat Desteği

Bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.

Yönergenin uygulanması hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.

İntihal iddiasında zamanaşımı işler mi?