TÜBİTAK'ın yurt dışı burs programlarının bir bölümü, bursiyere Türkiye'ye dönüp çalışma borcu yükler. 2219 programında bu süre, alınan burs süresi kadardır. Yükümlülük yerine getirilmezse ödenen burslar faiziyle geri istenir. Yurt dışı bursu mecburi hizmet yükümlülüğü, tek bir kanun maddesinden değil, çağrı duyurusu ile imzalanan senetten doğar.
Hangi Burs Programları Mecburi Hizmet İçerir?
TÜBİTAK'ın her yurt dışı bursu aynı borcu doğurmaz. Ayrım, bursiyerin tabi olduğu dönemin çağrı duyurusunda yapılır.
2219 Aziz Sancar Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı bu borcu açıkça düzenler. 2025 yılı çağrı duyurusuna göre bursiyerin mecburi hizmet süresi, TÜBİTAK'tan aldığı burs süresi kadardır.
2214-A Yurt Dışı Doktora Sırası Araştırma Burs Programında ise ayrı bir mecburi hizmet başlığı yoktur. Bu programda bursiyer, burslu ya da burssuz sürenin bitişini izleyen 2 ay içinde yurda döner. Doktorasını azami sürede bitirme borcu da sürer.
Millî Eğitim Bakanlığının 1416 sayılı Kanuna dayanan yurt dışı lisansüstü bursu ise bambaşka bir düzendir. Orada yükümlülük doğrudan kanunla kurulur. TÜBİTAK bursunda dayanak idari düzenleme ve senettir. İki düzen birbirinin yerine geçmez.
Programın başvuru şartları da bu amacı gösterir. 2219 çağrı duyurusu, başvuru sırasında yurt dışında bir kurumda çalışıyor olmayı ve emekli olmayı engel sayar. Destek, yurt dışına yerleşmiş araştırmacıya değil, dönecek araştırmacıya verilir.
Bu nedenle yurt dışı bursu mecburi hizmet şartı sorulduğunda önce program adı ve başvuru yılı belirlenir.
Mecburi Hizmetin Hukuki Dayanağı
TÜBİTAK burslarının çerçevesini 278 sayılı Kanun çizer. Bu Kanunun 2. maddesine dayanılarak Bilim İnsanı Destek Programları Başkanlığı Tarafından Yürütülen Programlara İlişkin Yönetmelik çıkarılmıştır.
Yönetmeliğin 8. maddesine göre gerçek kişilere verilen şahsi burslarda taahhütname imzalatılır. Bu belge, TÜBİTAK'ın belirlediği yükümlülüklere uyulacağını gösterir.
Yönetmeliğin 12. maddesi yaptırım basamağını kurar. Taahhütname hükümlerine aykırı davranılırsa burs, Grup Yürütme Kurulu kararıyla durdurulur. Başkanlık kararıyla yürürlükten kaldırılır veya iptal edilir. İade süreçleri ise Yönetim Kurulunca belirlenir.
Zincirin son halkası çağrı duyurusu ve yüklenme senedidir. Yurt dışı bursu mecburi hizmet kuralları bu iki belgede somutlaşır. Bursiyer için bağlayıcı metin, başvurduğu dönemin çağrı duyurusudur.
2547 Sayılı Kanundaki Mecburi Hizmetten Farkı
2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 35. maddesi ayrı bir yükümlülük kurar. Bu maddede yer alan cümle şudur: "Bu mecburi hizmet, eş durumu ve sağlık mazeretleri hariç olmak üzere başka yükseköğretim kurumlarında ve kamu kurum ve kuruluşlarında yerine getirilemez."
Hüküm, öğretim elemanını belirli bir üniversiteye bağlar. Eş durumundan mecburi hizmet devri ve sağlık nedeniyle devir tartışmaları bu düzene aittir.
TÜBİTAK bursunda ise borç bir üniversiteye değil, Türkiye'de çalışmaya bağlanır. Kurumlar arası devir kurumu da yoktur. İki düzenin karıştırılması yanlış merciye başvuruya yol açar.
Yükümlülüğün Süresi Nasıl Hesaplanır?
2219 programında hesap sadedir. Yurt dışı bursu mecburi hizmet süresi, TÜBİTAK'tan alınan burs süresine eşittir. Sekiz ay burs alan bursiyerin borcu sekiz aydır.
Burs süresi 12 ayı aşamaz ve TÜBİTAK'ın onayladığı süre kadardır. Araştırmanın bu süre içinde bitirilmesi esastır.
Süre uzatımı talepleri Grup Yürütme Kuruluna sunulur. Talebin, burs bitimine en az 2 ay kala yapılması gerekir. Burslu uzatma ancak mücbir sebeple değerlendirmeye alınır.
Hesaplamada bir ay 30 gün sayılır. Bursiyer araştırmasını erken bitirirse peşin ödenen bursun bu süreye düşen kısmını iade eder. Erken bitirmenin kurulca onaylanmış olması iade borcunu ortadan kaldırmaz.
Türkiye'de Geçirilen Günler Süreyi Nasıl Etkiler?
Burs süresi boyunca Türkiye'ye kısa dönüşler için tanınan bir sınır vardır. Destek süresi 6 ay ve altında olan bursiyerde toplam 10 gün için kesinti yapılmaz. Destek süresi 6 ayın üzerinde olanlarda bu sınır 20 güne çıkar.
Sınır aşılırsa fazladan geçen süreye düşen burs TÜBİTAK hesabına iade edilir. Burs bitimine 30 gün veya daha fazla süre kala Türkiye'ye dönülmesi ise burs süresinin kısaltılması sayılır.
Burs süresindeki bu değişiklik hizmet süresini de etkiler. Çağrı duyurusu hizmet süresini doğrudan burs süresine bağladığı için iki süre birlikte hareket eder. Sınav, sağlık veya ailevi sebeplerle Türkiye'de bulunulması ise bu günlük sınırları değiştirmez.
Yurda Dönüş Yükümlülüğü ve Süresi
Dönüş borcu, mecburi hizmetten ayrı ve ondan önce gelen bir yükümlülüktür.
2219 çağrı duyurusuna göre bursiyer, burslu süresinin bitiş tarihinden itibaren en geç 12 ay içinde Türkiye'ye döner. Aynı süre içinde e-Devletten alınan Yurda Giriş/Çıkış Belgesini ve işe başlama yazısını e-bideb sistemine yükler.
Rapor takvimi araştırmanın başında işlemeye başlar. Bursiyer, yurt dışına çıkış tarihinden itibaren 1 ay içinde başlama yazısını sisteme yükler. Destek süresi 9 ay ve üzeri olanlar ayrıca 6. ayın sonuna kadar gelişme raporu verir.
Sonuç raporu için ayrı bir süre işler. Bursiyer, bitirme tarihini izleyen 2 ay içinde sonuç raporunu ve davet eden araştırmacının doldurduğu değerlendirme formunu sisteme yükler. İzleyici raporu uygun bulmazsa 2 hafta içinde düzeltme istenir. Düzeltilmiş rapor da kabul edilmezse burs, kusur durumuna göre kaldırılır veya iptal edilir.
Mecburi hizmet boyunca Türkiye'de bulunmak zorunludur. Bursiyer bu süreçte yurt dışına çıkmak veya hizmete ara vermek isterse BİDEB'den onay alır.
2214-A programında dönüş süresi daha kısadır. Orada süre, burslu veya burssuz sürenin bitişini izleyen 2 aydır. Mücbir sebep varsa gerekçeli dilekçeyle erteleme istenebilir.
Mecburi Hizmetin Yerine Getirilme Biçimleri
Çağrı duyurusu iki yol gösterir. Bursiyer Türkiye'de herhangi bir kurumda iş akdiyle çalışmaya başlayabilir. Bunun yerine kurumsal bir araştırma projesinde bursiyer statüsünde görev de alabilir.
İşe başlama tarihi BİDEB'e yazılı olarak bildirilir ve sürenin başlangıcı bu bildirimle belgelenir. On iki ay içinde belge sunamayan bursiyerin durumu Grup Yürütme Kurulunca değerlendirilir.
Borç belirli bir işverene bağlı değildir. Kurum değiştiren bursiyerin yükümlülüğü sona ermez, kaldığı yerden işler. Üniversiteden istifa sonrası göreve dönüş gibi durumlarda da ölçüt, Türkiye'de çalışmanın sürüp sürmediğidir.
Çağrı duyurusu kamu ile özel sektör arasında ayrım yapmaz. Ölçüt, Türkiye'de bir iş akdine dayalı çalışmanın varlığıdır. Araştırma görevlisi veya öğretim üyesi olarak görevine dönen bursiyer de bu şartı sağlar. İzinli sayılarak yurt dışına giden akademisyen için hizmet, kadrosuna dönüşle işlemeye başlar.
Süre dolduğunda bursiyer iki belge sunar. Bunlar e-Devletten alınan SGK dökümü ile Yurda Giriş/Çıkış Belgesidir.
Yükümlülüğün İhlali Halinde Doğan Borç
Araştırmasını bitirdikten sonra süresinde dönmeyen bursiyerin bursu iptal edilebilir. Aynı sonuç, çağrı duyurusunda ve yüklenme senedinde yazılı borçların yerine getirilmemesi halinde de doğar. Kusurun ağırlığına göre burs yürürlükten kaldırılır veya iptal edilir.
İptal kararı geri ödeme borcu doğurur. Bursiyer, kendisine yapılmış tüm ödemeleri geri öder. Yurt dışı bursu mecburi hizmet borcu, yüklenme senedinde yazılı esaslara göre hesaplanır.
Borcun kapsamı çoğu bursiyerin beklediğinden geniştir. Program yalnız aylık burs vermez; bursiyerin kendisi ve belirli yakınları için uçak bileti de sağlanabilir. Kefalet senedine yazılacak tutar hesaplanırken uçak bedelinin de eklenmesi, güvencenin aylık burslarla sınırlı olmadığını gösterir.
Faiz iki başlıkta ayrılır. Döviz olarak yapılan ödemeler aynı döviz cinsinden istenir. Bunlara, kamu bankalarınca döviz cinsinden açılan bir yıllık vadeli döviz tevdiat hesaplarına uygulanan azami faiz işletilir. Türk lirası olarak yapılan ödemelere ise kanuni faiz uygulanır.
Faizin başlangıcı da bellidir. Çağrı duyurusuna göre faiz, taahhüdün ihlal edildiği tarihten itibaren işler. Bu tarihin doğru saptanması, borcun tutarını doğrudan değiştirir.
Çifte Destek Yasağı Ayrı Bir Geri Ödeme Sebebidir
Geri ödeme borcu yalnız dönüş veya hizmet borcunun ihlalinden doğmaz. 2219 bursiyeri, burs süresince TÜBİTAK'ın diğer programlarından burs alamaz. Desteklenen projelerden proje teşvik ikramiyesi, ücret veya telif ödemesi de alamaz.
Aksi tespit edilirse bursun tamamı geri istenir. Burada faiz, ihlal tarihinden değil son ödemenin yapıldığı tarihten itibaren işler.
Yükseköğretim Kurulunun doktora sonrası araştırmacılara verdiği yurt dışı bursları da 2219 ile birlikte kullanılamaz. Bursiyer, yurt içinden veya yurt dışından ek destek almaya başlarsa BİDEB'e yazılı bilgi verir. Bu bildirim yükümlülüğüne uyulmaması da çağrı duyurusundaki yaptırım hükümleri kapsamındadır.
Muafiyet Tanınan Haller
TÜBİTAK mevzuatında 2547 sayılı Kanundaki gibi genel bir devir kurumu bulunmaz. Yurt dışı bursu mecburi hizmet muafiyeti talepleri kurul kararına bağlıdır.
Çağrı duyurusu birkaç esneklik tanır. Sağlık ve doğal afet gibi mücbir sebeplerle bursunu süresinde başlatamayanların durumu Grup Yürütme Kurulunca değerlendirilir. Burs başlatma süresi, bir defaya mahsus olmak üzere en çok 6 ay uzatılabilir.
İkinci esneklik yabancı burs programlarına ilişkindir. Bursiyer, yabancı kurum veya ülke tarafından yürütülen bir burs programı kazanırsa işe başlama yükümlülüğü Grup Yürütme Kurulunca ayrıca değerlendirilir.
Hizmet başladıktan sonra da onay gereken haller vardır. Bursiyer bu süreçte Türkiye'den ayrılmak veya hizmete ara vermek isterse BİDEB'e başvurur. Onay alınmadan yapılan ayrılışlar, yükümlülüğün ihlali olarak değerlendirilebilir. Talepler yazılı dilekçeyle ve gerekçeyi belgeleyen eklerle iletilir.
Karşılaştırma bu noktada yol gösterir. 1416 sayılı Kanunun 19. maddesinde, sağlık kurulu raporuyla öğrencilikle ilişiği kesilenlerden tahsil masrafı istenmeyeceği ve bu kişilerin mecburi hizmetle yükümlü tutulmayacağı yazılıdır. TÜBİTAK çağrı duyurularında bu içerikte açık bir hüküm yer almaz. Sağlık gerekçesine dayanan talepler idari başvuru yoluyla ileri sürülür.
Taahhüt ve Kefalet Senedinin Geçerliliği
Burs, senet verilmeden başlatılmaz. 2219 programında bursiyer, noter veya Türk dış temsilciliği onaylı Yüklenme ve Müşterek Borçlu ve Müteselsil Kefalet Senedi ile kefilin gelir belgesini sunar. Diğer yol, Yüklenme Senedi ile teminat mektubudur.
Kefil için aranan şartlar bursiyer bilgi notunda sayılmıştır.
Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak
Yurt içinde çalışıyor olmak
Aylık geliri ilgili yılın brüt asgari ücretinin altında kalmamak
Maaşı üzerinde haciz kararı bulunmamak
Evli ise noter huzurunda alınmış eş rızasını sunmak
Bursiyerin eşi kefil olamaz. Emekli kefil kural olarak kabul edilmez.
Senede yazılacak tutar da formüle bağlıdır. Toplam burs tutarına kişi başı 1.400 ABD doları, avro veya sterlin uçak bedeli eklenir. Çıkan tutar 1,3 ile çarpılır.
Geçerlilik denetimi Türk Borçlar Kanununa göre yapılır. Kanunun 583. maddesi kefalette yazılı şekli zorunlu tutar. Kefilin, sorumlu olacağı azami miktarı ve kefalet tarihini kendi el yazısıyla belirtmesi gerekir. Müteselsil kefalette bu sıfat da aynı biçimde yazılır. 584. madde ise evli kefil için diğer eşin yazılı rızasını şart koşar. Bu eksiklikler senedin geçerliliğini doğrudan etkiler. 35. madde kefalet senedi uygulamasında da aynı şekil kuralları tartışılır.
Teminat Mektubu Kefalete Alternatif Olabilir mi
Çağrı duyurusu kefalete alternatif bir yol tanır. Bursiyer, Yüklenme Senedi ile birlikte teminat mektubu sunarak da bursunu başlatabilir. Bu yol, kefil bulamayan veya kefilini borç riski altına sokmak istemeyen bursiyer için kullanılır.
İki belge arasındaki fark sorumluluğun kimde kaldığıdır. Kefalette borç, ihlal halinde kefile de yönelir. Teminat mektubunda ise banka, mektupta yazılı tutarla sınırlı olarak devreye girer.
Senetlerin düzenlenmesinde bir de damga vergisi ayrıntısı vardır. Bursiyer bilgi notu, senetlerin 488 sayılı Damga Vergisi Kanununa bağlı (2) sayılı tablonun öğrenciler ve askerlerle ilgili bölümü kapsamında vergiden muaf olduğunu belirtir. Bu muafiyetin noterlikte hatırlatılması istenir.
Mecburi Hizmet Uyuşmazlıklarında Yargı Yolu
Yurt dışı bursu mecburi hizmet uyuşmazlıkları iki ayrı hat üzerinden yürür.
Birinci hat idari kararlardır. TÜBİTAK'ın bursu iptal eden, süre uzatımı talebini reddeden ve borcu bildiren kararları tek yanlı işlemlerdir. Bu işlemler iptal davasına konu edilebilir. İdari Yargılama Usulü Kanununun 7. maddesine göre dava süresi kural olarak 60 gündür. Aynı Kanunun 11. maddesi üst makama başvuru imkânı tanır. 27. madde ise yürütmenin durdurulması talebini düzenler.
İkinci hat parasal taleptir. TÜBİTAK, yüklenme ve kefalet senedine dayanarak ödeme ister. Bursiyer ve kefil, borcun dayanağını ve hesaplanan tutarı tartışabilir. İdari işlemden doğan bir zarar ileri sürülüyorsa tam yargı davası gündeme gelebilir.
Kefile yöneltilen taleplerde savunma çoğu kez senedin kendisine dayanır. Azami miktarın veya kefalet tarihinin el yazısıyla yazılmamış olması ileri sürülebilir. Evli kefilde eş rızasının alınmamış olması da ayrı bir savunmadır. Bu itirazlar, borcun esasına girilmeden sonuç doğurabilir.
Görevli yargı yolu, talebin niteliğine göre belirlenir. İki yargı kolu arasında görev uyuşmazlığı çıkarsa çözüm mercii, 2247 sayılı Kanun uyarınca Uyuşmazlık Mahkemesidir. Yanlış yargı yoluna başvurmak süre kaybettirir. Bu nedenle dava açılmadan önce işlemin niteliği ve tebliğ tarihi belirlenir.
Yurt Dışı Bursu Mecburi Hizmet Konusunda Avukat Desteği
Yurt dışı bursu mecburi hizmet konusunda uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
TÜBİTAK burs yükümlülüğü hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
