TÜBİTAK Projelerinde Yapay Zeka Kullanımı ve Beyanı
TÜBİTAK Projelerinde Yapay Zeka Kullanımı ve Beyan Yükümlülüğü
TÜBİTAK, Eylül 2025 tarihli üretken yapay zeka rehberiyle destek süreçlerinde beyan yükümlülüğü getirdi. Beyan eşiği, yasaklanan kullanımlar, AYEK yaptırımları ve savunma yolları bu yazıda mevzuat maddeleriyle anlatılıyor.
TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı yasak değildir. Kurum, Eylül 2025 tarihli rehberiyle bu kullanımı kurala bağlamıştır. Rehbere göre proje önerisi hazırlanırken bu araçlardan önemli ölçüde yararlanıldıysa durum beyan edilir. Beyanın hiç yapılmaması ya da yanıltıcı olması, etik inceleme ve yaptırım riskini doğurur.
Konunun ana kaynağı, TÜBİTAK'ın Eylül 2025 tarihli üretken yapay zeka rehberidir. Belgenin tam adı, Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi'dir. Rehber tek bir program için değil, bütün destek programları için yazılmıştır. Başvurunun hazırlanmasından projenin bitişine kadar her aşama kapsam içindedir.
Kapsanan kişi grubu da geniştir. Bir yanda başvuru sahipleri yer alır; bu grup proje ekibini, ortakları, danışmanları ve öğrencileri içerir. Öbür yanda hakem, panelist, izleyici ve raportör gibi görevliler vardır. Rehber bu ikinci gruba çok daha katı kurallar getirir.
Rehber, üretken yapay zekayı verilen komut üzerine yeni içerik üreten sistem olarak tanımlar. Metin, kod, görsel ve sentetik veri üreten araçlar bu tanıma girer. Belirli bir ürün adı yerine aracın işlevine bakılır. Böylece yeni çıkan bir araç da kendiliğinden kapsama girer.
Rehberin dayandığı ilkeler, beyan kuralının mantığını da açıklar. Sorumluluk ve hesap verebilirlik ilkesine göre üretilen içerikten nihai olarak insan sorumludur. Şeffaflık ilkesi ise kullanımın süreç içinde açıkça ortaya konmasını ister. Beyan yükümlülüğü, bu iki ilkenin başvuru formuna yansımış hâlidir.
Rehber ile Yönetmelik Arasındaki Fark
Bu ayrım, yaptırım tartışmasının tam merkezinde durur. Rehber, TÜBİTAK'ın kendi yönlendirme metnidir. İçinde bir ceza ya da yaptırım listesi yoktur. Etik ihlal ve yaptırım ise TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği ile düzenlenir.
Rehbere aykırı bir davranış tek başına yaptırım doğurmaz. Davranışın, Yönetmelik'in 9. maddesindeki bentlerden birine girmesi gerekir. Adı geçen madde, etiğe aykırı davranışları tek tek sayar. Uydurma, çarpıtma ve aşırma bu listenin ilk üç bendidir. Liste, kabul ve taahhüt beyanlarına uymamayı da ayrı bir bent olarak içerir. TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı tartışmasında asıl belirleyici bent budur.
Sık Sorulan Sorular
TÜBİTAK proje başvurusunda yapay zeka kullandığımı beyan etmek zorunda mıyım?
Önemli ölçüde yararlandıysanız evet. TÜBİTAK'ın Eylül 2025 tarihli üretken yapay zeka rehberi, proje önerisi hazırlanırken bu araçların kullanılması hâlinde beyanı zorunlu tutar. Basit dilbilgisi ve yazım denetimi bu eşiğin altında kabul edilir.
Beyanda tam olarak ne yazılır?
Kullanılan aracın adı ve sürümü, hangi aşamada veya hangi bölümde kullanıldığı ve kullanımın niteliği yazılır. Rehber, literatür özetinin ilk taslağının oluşturulması ya da dilbilgisi kontrolü gibi somut ifadeler önerir. Beyan, başvuru sisteminde bu amaçla ayrılmış bölüme girilir.
TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı bakımından beyan, rehberin en somut kuralıdır. Proje önerisi hazırlanırken bu araçlar kullanıldıysa beyan zorunludur. Yükümlülük başvuru anıyla da bitmez. Rehber; ara rapor, gelişme raporu ve sonuç raporu için de aynı kuralı arar. İzleme ve sonuçlandırma formları da bu kapsamdadır.
Yükümlülük yalnız proje yürütücüsünü bağlamaz. Rehber, başvuru sahibi kavramını geniş tutar ve proje ekibini, ortakları ve danışmanları da bu tanıma alır. Ekipten birinin yaptığı kullanım da beyana konu olur. Beyanı kimin hazırlayacağı bu yüzden ekip içinde önceden kararlaştırılmalıdır.
Beyan eşiği, rehberde "önemli ölçüde kullanım" ifadesiyle çizilir. Basit dilbilgisi ya da yazım denetimi bu eşiğin altında kalır. Öneri metninin bir bölümünün taslağını üretmek ise eşiği aşar. Analiz için kod yazdırmak, veri analizi yapmak ve görsel üretmek de aynı gruptadır. Önerinin ana savını destekleyen içeriği üretmek de beyan edilir.
Beyanda Hangi Bilgiler Yer Alır
Beyan, TÜBİTAK'ın çevrimiçi başvuru sisteminde bu amaçla ayrılmış bölüme yazılır. Rehber, beyanın üç bilgiyi açıkça göstermesini ister. Bunlar aracın adı ve sürümü, hangi aşamada kullanıldığı ve kullanımın niteliğidir. Rehberin verdiği örnekler somuttur; literatür özetinin ilk taslağı, yöntem bölümündeki kodlar ya da kaynakların çevirisi bunlardandır.
Beyan, tek satırlık genel bir cümle olarak yazılmamalıdır. Rehber, kullanımın hangi bölümde geçtiğini de arar. Bu ayrıntı, sonradan çıkan bir tartışmada araştırmacının kendi dayanağı olur. Somut yazılmış bir beyan, ilerideki kasıt iddiasına karşı da elde tutulur.
Beyan Edilmeyen Kullanım Etik İhlal Oluşturur mu?
Beyansız kullanım kendiliğinden aşırma ya da uydurma sayılmaz. Yönetmelik'te bu duruma en yakın bent, 9. maddenin (h) bendidir. Bent, kabul ve taahhüt beyanlarına uymama başlığını taşır. Tanımı şudur: "Kuruma sunulan araştırma, yayın ve diğer faaliyetlerde öngörülen kabul ve taahhüt beyanlarına uymamak, doğru olmayan, yanıltıcı veya eksik beyanda bulunmak".
Bendin sözü geniştir. Metindeki "eksik beyan" ifadesi, hiç beyan etmemeyi de yanlış beyanı da içine alabilir. Başvuruda imzalanan taahhüt metni yapay zeka beyanını içeriyorsa bağ kurulur. Böyle bir dosyada eksik beyan, adı geçen bent kapsamında görülebilir.
TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı iddiasında ihlal kararı yine de kendiliğinden doğmaz. Yönetmelik'in 10. maddesi iki şart arar. Davranış kasıt ya da ağır ihmalle gerçekleşmiş olmalıdır. İddia ayrıca inandırıcı ve yeterli belgeyle ispatlanmalıdır. Bu şartlar yoksa Kurul, kişiyi yazılı olarak uyarmakla yetinir. Uyarı bir yaptırım değildir ve süre içermez.
Rehber, bu araçların var olmayan kaynak üretebildiğini açıkça yazar. Bu çıktılar için halüsinasyon ve konfabulasyon terimlerini kullanır. Araştırmacıya düşen yük ise nettir. Metin, veri, kod ve referans dâhil her çıktı tek tek doğrulanır. Şüphe varsa birincil kaynağa dönülür.
Doğrulama yükümlülüğü yalnız kaynak listesini kapsamaz. Rehber; sayı, tarih ve olgusal iddiaların da bağımsız kaynakla karşılaştırılmasını ister. Üretilen metnin başkasının telif hakkını ihlal edip etmediği de araştırılır. Uzun metin bloklarını doğrudan kopyalamaktan kaçınmak, rehberin ayrıca yazdığı bir önlemdir.
Doğrulama yapılmazsa sorun yalnız bilimsel kalmaz. Rehberin yasaklar bölümü, sahte ya da yanıltıcı referans üretmeyi ayrıca sayar. Bu eylemi Yönetmelik'in uydurma ve çarpıtma bentleri kapsamında görür. İddianın tanımı ve sonuçları uydurma etik ihlali sayfasında ele alınmıştır.
İki iddiayı birbirinden ayırmak gerekir. Beyan eksikliği ile uydurulmuş kaynak farklı bentlere girer ve yaptırım süreleri de aynı değildir. Aynı dosyada her iki iddianın birlikte ileri sürülmesi de mümkündür.
Proje Önerisinde İzin Verilen ve Yasaklanan Kullanımlar
TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı rehberde üç grupta toplanır. İlk grup destekleyici kullanımlardır ve başvuru sahibinin denetimi şartıyla kabul edilir. Rehberde sayılan örnekler şunlardır:
literatür araması ve geniş metinlerin özetlenmesi
yazım denetimi, üslup düzeltme ve çeviri desteği
kod parçacığı üretme ve koddaki hataları ayıklama
yeni araştırma soruları için fikir üretme
eldeki veri için görselleştirme önerisi alma
Rehber, destekleyici kullanımda bile çıktının olduğu gibi benimsenmesini kabul etmez. Başvuru sahibinden içeriği eleştirel gözle değerlendirmesi, doğruluğunu teyit etmesi ve kendi katkısını yansıtacak biçimde yeniden düzenlemesi beklenir.
İkinci grup, rehberin "dikkat edilmesi gereken kullanımlar" dediği alandır. Öneri bölümlerinin taslağını yazdırmak bu gruptadır. Veri analizi ile şekil ve illüstrasyon üretimi de aynı yerde sayılır. Bu kullanımlar yasak değildir. Ancak rehber, yardımcılık ile yazarlık arasındaki sınıra dikkat çeker. Üretilen taslak hiçbir zaman nihai metin sayılmaz.
Gizli Verilerin Yapay Zeka Aracına Girilmesi
Üçüncü grup kesin yasaktır. Rehber bu yasağı üç başlıkta toplar:
başkasının fikrini, metnini ya da verisini kaynak göstermeden kullanmak
gerçek dışı veri ya da sahte kaynak üretmek
gizli, kişisel ya da yayımlanmamış veriyi bu araçlara girmek
Son başlığa rehberde ayrı bir risk bölümü de ayrılmıştır. Henüz yayımlanmamış bulgu, ticari sır ve kişisel veri bu araçlara yüklenemez. Rehber, verinin yurt dışı sunucuya aktarılmasına da dikkat çeker. Bu aktarım 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu hükümlerine aykırı düşebilir.
Değerlendiriciler bakımından yasak daha da geniştir. Hakem ve panelistler, değerlendirme göreviyle ilgili hiçbir amaçla bu araçları kullanamaz. Yasak, rapor taslağı yazdırmaktan panel notu hazırlamaya kadar uzanır.
Yayınlarda Yapay Zeka Katkısının Gösterilmesi
Rehber, proje çıktısındaki katkının da görünmesini ister. Doğrudan kullanılacak çıktı, alıntı gibi kaynak gösterilir. Üretilen görselde ise iki bilgi verilir. Görselin yapay zeka ile üretildiği ve kullanılan aracın adı yazılır.
Yapay zekanın yazar sayılıp sayılmayacağı ayrı bir sorudur ve rehber buna dolaylı cevap verir. Bu sistemler birer araçtır; hukuki ya da etik anlamda sorumlu tutulamazlar. Sorumluluk, metnin tamamı bakımından başvuru sahibine aittir. Katkının gizlenmesi ise beyan yükümlülüğünün ihlali olarak tartışılabilir.
Yükseköğretim kurumlarındaki yayınlar için ayrı bir metin vardır. YÖK'ün 2024 tarihli etik rehberi bu alanı düzenler. TÜBİTAK rehberi de bu metne kaynak olarak atıf yapar.
İhlal İddiasında İnceleme Süreci
İddia, Başkan tarafından Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu'na gönderilir. Kurul önce konunun görev alanına girip girmediğine bakar. Kapsam dışı görülen konu işlemden kaldırılır. Kapsama giren konu için üyeler arasından bir raportör seçilir.
Raportör bir ön inceleme raporu hazırlar. Kurul bu rapor üzerine iki yoldan birini seçer. Ya incelemenin sürmesine karar verir ya da ihlal bulunmadığını saptar.
Süreç sırasında araştırmacının projeleri de gündeme gelir. Yönetmelik, inceleme sürerken projelerin devam edip etmeyeceğine Kurul'un karar verebileceğini yazar. Yeni başvuruların kabulü de aynı kararın konusudur. Bu nedenle TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı iddiası, sonuçlanmadan önce de somut sonuç doğurur.
Etik kural ihlali kararı için savunma alınması şarttır. Yazılı talep ulaştıktan sonra bir ay içinde cevap verilir. Geçerli mazeret olmadan susulursa savunma hakkından feragat edilmiş sayılır. Kurul kararı Başkan onayına sunulur. Karara karşı tebliğden itibaren 15 gün içinde itiraz edilebilir.
İncelemenin gündeme alınmasından itibaren 6 ayda bitmesi esastır. Kurul'un incelemeye başlama yetkisi ise eylem tarihinden itibaren 5 yıldır. Sürelerin işleyişi etik ihlallerinin incelenmesinde zamanaşımı yazısında ayrıca anlatılır.
Uygulanabilecek Yaptırımlar
Yaptırım süresi davranışın türüne göre değişir. Kabul ve taahhüt beyanlarına uymama hâlinde süre 1 yıldan 3 yıla kadardır. Uydurma, çarpıtma, aşırma ve haksız yazarlık hâllerinde süre 1 yıldan 5 yıla kadar çıkar. Süre, Başkanlık onay tarihinde başlar.
Yaptırımın içeriği süreden ibaret değildir. Yürüyen proje, burs ve etkinlikteki görevin sürüp sürmeyeceğine Kurul önerisiyle Başkan karar verir. Yeni başvuruların kabulü de aynı kararla belirlenir. Kişi, yaptırım süresince hakem, danışman, panelist ya da izleyici olamaz. Kurum ödüllerine aday da gösterilemez.
Başkan, önerilen süreyi 1/3 oranında artırabilir ya da azaltabilir. Bunun için somut olayın niteliğini gözetir ve gerekçe yazar. Karar, kişinin bağlı olduğu kurumun üst yöneticisine gizli belge biçiminde bildirilir. Üniversitede görevli bir akademisyen için bu bildirim ayrı bir sürecin kapısını aralayabilir.
Yayına ilişkin ayrı bir sonuç daha vardır. Kurum yayınlarında etiğe aykırı hususlar içerdiği saptanan yazılar geri çekilmiş sayılır. Bu durum, aynı yayın aracılığıyla gerekçesiyle birlikte duyurulur.
Tekrar hâli için ayrı bir kural vardır. Onay tarihinden itibaren 5 yıl içinde yeni bir ihlal saptanırsa yaptırım süresi yarı oranında artırılır.
Savunmanın ilk ekseni kusurdur. Yaptırım için kasıt ya da ağır ihmal aranır, sıradan bir dikkatsizlik bu eşiği karşılamaz. Kurul kusur görmezse elinde yalnız uyarı yolu kalır.
Beyan eşiği ikinci tartışma alanıdır. Kullanımın rehberdeki "önemli ölçüde kullanım" tanımına girmediği ileri sürülebilir. Yalnız yazım denetimi yapıldıysa kullanım, rehberin destekleyici grubunda kalır. Aracın hangi bölümde ne ölçüde kullanıldığı bu noktada belgeyle anlatılmalıdır.
Zaman bakımından uygulama da ayrı bir savunma başlığıdır. Rehber Eylül 2025 tarihlidir ve beyan alanı başvuru sistemlerine bu düzenlemeyle birlikte girmiştir. Daha eski bir başvuru için yükümlülüğün varlığı bu nedenle tartışılabilir.
İspat konusu ise çoğu dosyada belirleyici olur. Yönetmelik inandırıcı ve yeterli belge arar. Yapay zeka tespit yazılımlarının verdiği yüzde oranı tek başına bu ölçütü karşılamayabilir. Bu araçların yanılma payı da savunmada dile getirilebilir.
Savunma hazırlanırken belge toplamak da işin bir parçasıdır. Aracın hangi tarihte ve hangi amaçla kullanıldığını gösteren kayıtlar, metnin sürüm geçmişi ve ekip içi yazışmalar dosyaya eklenebilir. Bu belgeler, kullanımın destekleyici sınırda kaldığını göstermeye yarar. Kurul kusuru somut olaya göre değerlendirdiği için ayrıntı burada belirleyici olur.
Usule ilişkin itirazlar da göz ardı edilmez. Savunma alınmadan verilen ihlal kararı Yönetmelik'e aykırıdır. Zamanaşımı süresinin dolduğu iddiası ayrıca incelenir. Savunmanın kuruluşu için etik kurul savunma örneği sayfasındaki yapı yol gösterir.
İtiraz sonucunda karar değişmezse yargı yolu açık kalır. Kurul kararına dayanan yaptırım bir idari işlemdir. Bu işleme karşı iptal davası açılabilir. Görevli ve yetkili mahkeme sorunu etik ihlal davalarında yetkili mahkeme yazısında ele alınmıştır. Yaptırım yürüyen bir projeyi durduruyorsa yürütmenin durdurulması talebi de gündeme gelir.
TÜBİTAK Projelerinde Yapay Zeka Kullanımı Konusunda Avukat Desteği
TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Beyansız kullanım tek başına aşırma sayılmaz. Kabul ve taahhüt beyanlarına uymama bendi kapsamında görülürse, AYEK Yönetmeliği'nin 10. maddesi uyarınca bir yıldan üç yıla kadar yaptırım gündeme gelebilir. Yaptırım için kasıt ya da ağır ihmalin bulunması ve iddianın belgeyle ispatlanması gerekir.
Yapay zekanın ürettiği sahte kaynak proje önerimde kalırsa ne olur?
Gerçekte var olmayan referans sunmak, uydurma ve çarpıtma bentleri kapsamında değerlendirilebilir. Bu hâllerde öngörülen yaptırım süresi bir yıldan beş yıla kadardır. Rehber, her referansın başvuru sahibi tarafından doğrulanmasını zorunlu tutar.
Hakem ve panelistler değerlendirme yaparken yapay zeka kullanabilir mi?
Kullanamaz. Rehber, değerlendiricilerin değerlendirme göreviyle ilgili herhangi bir amaçla bu araçları kullanmasını yasaklar. Yasak, raporun taslağını oluşturmaktan panel notu hazırlamaya kadar sürecin her aşamasını kapsar.
AYEK kararına karşı ne kadar sürede itiraz edilir?
Karara karşı tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz başvuruları Başkan tarafından incelenmek üzere Kurul'a gönderilir. İtiraz sonucunda karar değişmezse, yaptırım işlemine karşı iptal davası yolu açıktır.
Proje önerimi yapay zekaya yazdırırsam bu doğrudan yasak mıdır?
Doğrudan yasak değildir; rehber bunu dikkat edilmesi gereken kullanım saymıştır. Böyle bir taslak nihai metin olarak kabul edilemez ve içerik başvuru sahibinin kendi analiziyle yeniden kurulmalıdır. Kullanım ayrıca beyan edilir.
TÜBİTAK İşlemleri
TÜBİTAK 3501 Kariyer Geliştirme Programı Reddine İtiraz
3501 programı ret kararına karşı 15 günlük TÜBİMER itirazı, yedi yıllık başvuru penceresi, Kurulun aradığı üç ölçüt ve altmış günlük dava süresi.
