Akademisyen Araştırma Verisi ve Buluş Üzerindeki Haklar
Akademisyen Araştırma Verisi ve Buluş Üzerindeki Haklar
Üniversite araştırmalarında veri, eser ve buluş için ayrı hukuki rejimler işler. Buluş bildirimi, üniversitenin dört aylık hak sahipliği talebi, itiraz süreleri ve buluşçunun en az üçte birlik gelir payı 6769 sayılı Kanun ile yönetmelikte düzenlenmiştir.
Üniversitede yürütülen bir araştırmanın çıktısı tek bir hukuki rejime tabi değildir. Toplanan veri, yazılan makale ve ortaya çıkan buluş için ayrı kanunlar uygulanır. Akademisyen araştırma verisi üzerindeki yetkiler büyük ölçüde sözleşmeye ve kurum düzenlemesine bağlıdır. Buluşta ise 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ayrı bir bildirim ve paylaşım düzeni kurar.
Araştırma Çıktısında Hangi Haklar Birbirinden Ayrılır
Bir proje sona erdiğinde ortada genellikle üç ayrı değer bulunur. Birincisi ölçüm sonuçları, anket cevapları ve gözlem kayıtlarıdır. İkincisi makale, rapor, tez ve yazılım gibi eserlerdir. Üçüncüsü teknik bir soruna çözüm getiren buluştur.
Bu üç değer aynı kanuna tabi değildir. Eser ve veri tabanı için 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uygulanır. Buluş için 6769 sayılı Kanunun çalışan buluşlarına ilişkin hükümleri devreye girer. Akademisyen araştırma verisi bu tabloda üçüncü bir yerde durur. Ayrımı kurmadan yapılan talep çoğu zaman yanlış mercie gider.
Kısaca şu ayrım işler:
Ham veri kural olarak eser değildir.
Derlenmiş veri tabanı FSEK korumasına girebilir.
Makale, tez ve yazılım eser sayılır.
Teknik çözüm ise patent konusu olabilir.
Ham Veri ile Veri Tabanı Aynı Korumaya Girmez
Tek başına bir ölçüm sonucu eser sayılmaz. FSEK m.6 bendi 11 uyarınca eser koruması, belli bir amaca ve özel bir plana göre seçilip derlenen veri tabanına tanınır. Aynı hüküm korumanın veri tabanı içindeki verilere genişletilemeyeceğini açıkça söyler.
Bunun yanında FSEK ek m.8 ayrı bir koruma verir. Veri tabanının içeriğini kurmaya, doğrulamaya veya sunmaya esaslı yatırım yapan yapımcı, içeriğin önemli kısmının aktarılmasını yasaklayabilir. Bu koruma aleniyet tarihinden itibaren on beş yıl sürer. Böylece akademisyen araştırma verisi derlemesi, tek tek veriler serbest kalsa bile korunabilir.
Sık Sorulan Sorular
Üniversitede yapılan buluş kime aittir
Buluş üzerindeki haklar başlangıçta buluşu yapana aittir; ancak 6769 sayılı Kanun m.121 uyarınca üniversite hak sahipliği talep edebilir. Talep, bildirimin kuruma ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak bildirilmelidir. Bu süre içinde bildirim yapılmazsa buluş serbest buluş sayılır.
Buluş bildirimini kime yapmak gerekir
Bildirim, üniversitenin bu iş için belirlediği birime yazılı olarak ve geciktirmeksizin yapılır. Kurum böyle bir birim belirlememişse bildirim rektörlüğe sunulur. Uygulamada bu birim çoğunlukla teknoloji transfer ofisidir.
Bir makalede ya da yazılımda eser sahibi onu ortaya koyan kişidir. Mali hakları kullanma yetkisi ise ayrı bir sorudur. FSEK m.18 hükmüne göre memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakları çalıştıran kullanır. Bu kural aralarındaki özel sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça geçerlidir.
Öğretim elemanının bilimsel yayını için bu istisna tartışmalıdır. Bilimsel yayın çoğunlukla akademik özgürlük içinde üretilir. İdarenin verdiği somut bir işin görülmesi de sayılmaz. Buna karşılık kurumun ısmarladığı yazılım ya da rapor için sözleşme hükmü öne çıkar.
Hak Sahipliğini Belirleyen Hukuki İlişkiler Nelerdir
Hak tartışmasında ilk bakılacak yer kadro ilişkisidir. 6769 sayılı Kanun m.121 fıkra 1, yükseköğretim kurumlarında yapılan bilimsel çalışma veya araştırma sonucu doğan buluşlara çalışan buluşu hükümlerini uygular. Bu nedenle üniversite, buluş yönünden işveren gibi konumlanır.
İkinci kaynak proje destek sözleşmesidir. TÜBİTAK ve benzeri kurumların desteklediği projede hak sahipliği, destek sözleşmesiyle birlikte okunur. Aynı sözleşme akademisyen araştırma verisi üzerindeki paylaşım ve saklama yükümlülüğünü de etkiler.
Üçüncü kaynak ortak araştırma protokolleridir. Farklı üniversitelerden kişilerin birlikte yaptığı buluşta hak paylaşımı, ilgili kurumlar arasındaki sözleşmeyle belirlenir. Kanun m.121 fıkra 9 ayrı bir hâli düzenler. Öğretim elemanları, stajyerler ve öğrenciler başka bir kamu kurumu veya özel kuruluşla sözleşme kapsamında çalışma yapmışsa, hak sahipliğinde sözleşme hükümleri esas alınır.
Araştırma Verisine Erişim Yetkisi Nasıl Belirlenir
Erişim yetkisi ile hak sahipliği aynı şey değildir. Bir cihazın kaydına ulaşan herkes o veriyi yayımlama hakkına sahip olmaz. Kurumsal sistemlerdeki kayıtlar, üniversitenin bilgi güvenliği ve arşiv kurallarına tabidir.
Akademisyen araştırma verisi çoğu projede şu katmanlarda tutulur:
Cihaz ve laboratuvar çıktısı olan ham kayıtlar.
Temizlenmiş ve kodlanmış çalışma dosyaları.
Analiz betikleri ile sürüm geçmişi tutan depolar.
Kurumsal sunucuda veya bulutta saklanan yedekler.
Bu katmanların her biri ayrı izne tabi olabilir. Yetki matrisi proje başında yazılırsa sorun azalır.
Ekip içindeki yetkiler çoğunlukla proje yürütücüsünün kurduğu çerçeveyle yürür. Ham veriyi işleyip yeni bir küme kuran araştırmacı, bu işleme için ayrı bir emek koyar. Yine de işlenmiş kümenin kullanımı, ham veriye ilişkin izinden ayrı düşünülemez. İzin sınırının aşılması başka bir sorun doğurur; bu boyut araştırma verilerinin izinsiz kullanımı ve gizlilik ihlali yazısında ele alınmıştır.
Kişisel Veri İzni Fikri Hak İznini Karşılamaz
Katılımcıdan alınan aydınlatılmış onam, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu yönünden bir dayanak sağlar. Etik kurul izni de araştırmanın yürütülmesine ilişkindir. İkisi de veri üzerindeki fikri hakları devretmez.
Açık veri paylaşımı bu nedenle iki ayrı kontrol ister. Önce akademisyen araştırma verisi kişisel veri içeriyor mu diye bakılır. Sonra paylaşımın proje sözleşmesine ve kurum yönergesine uygunluğu ölçülür. Dergilerin veri paylaşım şartı, bu iki kontrolü ortadan kaldırmaz.
Üniversitede Ortaya Çıkan Buluş Nasıl Bildirilir
Buluşu yapan, buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin üniversiteye bildirmekle yükümlüdür. Bu yükümlülük 6769 sayılı Kanun m.121 fıkra 2 ile getirilmiştir. Bildirim, üniversitenin belirlediği birime yapılır. Kurum böyle bir birim belirlememişse bildirim rektörlüğe sunulur.
Bildirimde buluşun konusu, teknik problem, çözüm ve buluşun nasıl yapıldığı anlatılır. Buluş birden çok kişiye aitse katkı payları da yazılır. Katkı payı belirtilmezse payların eşit olduğu kabul edilir. Buluş başka bir üniversitenin imkânları kullanılarak yapılmışsa, o kuruma da ayrıca bildirim gider.
Süreler kısadır ve iki yönlü işler:
Üniversite, eksik bildirim için iki ay içinde tamamlama ister; istemezse bildirim usulüne uygun sayılır.
Buluşu yapan, bildirilen eksiği bir ay içinde giderir; gidermezse bildirim yapılmamış sayılır.
Bildirim yapılmadan patent başvurusu yapılmışsa, başvuru tarihinden itibaren bir ay içinde kuruma haber verilir.
Teknoloji Transfer Ofisi Hangi Görevi Üstlenir
Uygulamada bildirimi alan birim çoğunlukla teknoloji transfer ofisidir. Bu birim bildirimi kaydeder. Bildirimin kendisine ulaştığı tarihi de yazılı olarak buluşu yapana iletir. Ayrıca buluşun gizliliği için her türlü önlemi almakla yükümlüdür. Ofis buluş kayıt defteri de tutar. Bu defter sonraki tartışmalarda ilk kaynaktır.
Ofisin ikinci işlevi ticarileşmedir. Patent başvurusu, lisans görüşmesi ve sanayi iş birliği bu birim üzerinden yürür. Ancak ofisin görüşü tek başına idari işlem değildir. Hak sahipliği kararını yetkili organ verir.
Üniversitenin Hak Sahipliği Talebi Dört Ay İçinde Bildirilir
Üniversite, bildirim üzerine buluş üzerinde hak sahipliği talep edebilir. Yönetmelik bu kararın dört ay içinde yazılı olarak bildirilmesini zorunlu tutar. Süre, buluş veya başvuru bildiriminin kuruma ulaştığı tarihte başlar. Süre kaçırılırsa buluşun serbest buluş olduğu kabul edilir.
Serbest buluşta sonuç şudur:
Haklar buluşu yapana kalır.
Başvuru masrafı da ona ait olur.
Üniversitenin gelir payı talebi doğmaz.
Hak sahipliği talep eden üniversite patent başvurusu yapmakla yükümlüdür. Başvuru süresi karar tarihinden itibaren dört aydır. Taraflar anlaşırsa bu süre en çok altı aya çıkar. Başvuru yapılmazsa buluş yine serbest buluş niteliği kazanır.
Hak Sahipliği Kararına İki Ay İçinde İtiraz Edilir
Buluşu yapan, buluşunun serbest buluş olduğunu ileri sürerek karara itiraz edebilir. İtiraz süresi kararın bildiriminden itibaren iki aydır. İtirazı inceleyen birimin, kararı veren birimden farklı olması gerekir. Bu birim hiyerarşide de üst konumda olmalıdır.
İtirazı inceleyen birim iki ay içinde karar vermek zorundadır. Bu sürede karar çıkmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanır. Karar gerekçesiyle birlikte buluşu yapana bildirilir.
Buluştan Elde Edilen Gelirin En Az Üçte Biri Buluşçuya Aittir
Gelir paylaşımının alt sınırı kanunda yazılıdır. 6769 sayılı Kanun m.121 fıkra 8 uyarınca paylaşım, buluşu yapana gelirin en az üçte biri verilecek şekilde belirlenir. Kuruma kalan pay üniversite bütçesine özgelir olarak kaydedilir.
Gelir kavramı geniştir. Buluşun kullanımından, lisanstan, devirden veya başka bir ticari yoldan gelen kazancın tamamı bu kapsamdadır. Bedel ve ödeme şekli, hak sahipliği talebinin ardından imzalanan sözleşmeyle belirlenir. Aksi kararlaştırılmadıysa gelir her mali yılın sonunda hesaplanır. Üniversite buluştan yararlanmaya başladıktan sonraki iki ay içinde anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlık mahkemede çözülür.
Buluşçu ile Proje Yürütücüsü Aynı Kişi Değildir
Buluşçuluk, buluşun teknik çözümüne fikren katkı vermeyi ister. Projeyi yönetmek veya bütçeyi kullandırmak tek başına buluşçuluk sağlamaz. Makaleye yazar olarak eklenmek de yeterli değildir. Ölçüt katkının niteliğidir. Fikri katkı yoksa isim eklemek hak doğurmaz. Yazarlık ile buluşçuluk ölçütleri farklıdır; yazar sırasındaki tartışmalar için haksız yazarlık etik ihlali ayrıca değerlendirilir.
Birden fazla buluşçu varsa ödenecek miktar katkı payları oranında bölünür. Katkı payı bildirimde gösterilmediyse eşitlik karinesi işler. Bu nedenle laboratuvar defteri ve tarih taşıyan yazışmalar önem kazanır.
Yayın ile Patent Başvurusunun Sırası Neden Önemlidir
Patent için buluşun yeni olması gerekir. Kongre sunumu, ön baskı paylaşımı veya tezin erişime açılması buluşu tekniğin bilinen durumuna katabilir. Bu nedenle akademisyen araştırma verisi ve teknik çözüm açıklanmadan önce başvuru takvimi kurulmalıdır.
Kanun sınırlı bir güvenlik alanı tanır. 6769 sayılı Kanun m.84 uyarınca, başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde buluşu yapan tarafından yapılan açıklama patent verilmesini etkilemez. Bu on iki aylık hoşgörü süresi her ülkede aynı biçimde uygulanmaz. Yurt dışı koruma düşünülüyorsa erken açıklamadan kaçınmak daha güvenlidir. Sıra aslında basittir. Önce başvuru yapılır. Sonra sunum ve yayın gelir. Bu sıra bozulursa yenilik tartışması doğar.
Kamu destekli projelerde ayrıca açık bir yasak vardır. Proje desteğinden yararlanan kişi, hak sahipliği süreci bitene kadar patent verilmesini etkileyecek nitelikte açıklama yapamaz. Tez savunması ve yayın takvimi bu kısıtla birlikte planlanmalıdır.
Fon Sağlayıcı ve Sanayi Ortağının Hakları Nasıl Belirlenir
Kamu kurumlarınca desteklenen projelerde doğan buluşların destek veren kuruma bildirilmesi zorunludur. Bildirimden itibaren bir yıl içinde proje desteğinden yararlanan kişi hak sahipliği tercihini yazılı olarak bildirir. Tercih bildirilmezse destek veren kurum hak sahipliğini alabilir.
Hak sahipliği talep edildiğinde destek veren kurum boş kalmaz. Kurum, buluşun kendi ihtiyaçları için kullanımına ilişkin bedelsiz bir lisans hakkına sahip olur. TÜBİTAK çağrı metinleri ve sözleşmeleri bu çerçeveyi somutlaştırır; sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda TÜBİTAK kararlarına karşı iptal davası yolu gündeme gelir.
Sanayi ortağının bulunduğu programlarda tablo daha karışıktır. Şirketin verdiği ayni ve nakdi katkı, gizlilik yükümlülüğü ve lisans önceliği protokolde yazılır. Bu protokol akademisyen araştırma verisi üzerindeki paylaşım hakkını da sınırlayabilir. Sanayi iş birliğine dayalı doktora programlarındaki sorular için TÜBİTAK 2244 Sanayi Doktora Programı uygulaması yol gösterir. Üniversite içi kaynaklardan desteklenen BAP projelerinde ise kurumun kendi yönergesi belirleyicidir.
Sözleşme okunurken şu sorular sorulur. Hak kime geçiyor? Lisans kapsamı ne kadar geniş? Gelir nasıl bölüşülüyor? Gizlilik yükümlülüğü ne kadar sürüyor?
Kurum Değiştiren Akademisyen Veriyi Yanında Götürebilir mi
Kurum değişikliği, doğmuş yükümlülükleri sona erdirmez. Buluş bildirimi yapılmışsa süreç eski kurumda işlemeye devam eder. Ayrılan araştırmacı, patent alınması ve korunması için gereken bilgi ve belgeleri vermekle yükümlüdür.
Veri tarafında ölçü daha çok sözleşme ve yönergedir. Akademisyen araştırma verisi kurumsal sunucuda tutuluyorsa kopyalama çoğu üniversitede izne bağlıdır. Ayrılmadan önce yazılı bir devir teslim tutanağı düzenlenmesi sonraki tartışmaları azaltır. Tez verisinin izinsiz kullanımı ayrı bir başlıktır ve izinsiz tez kullanımı etik ihlali kapsamında ele alınır.
Devam eden yayın işlerinde yazar sırası ve iletişim yazarı gibi konular kurum değişikliğinden etkilenmez. Bu konular dergi kuralları ve yayın etiği ilkeleriyle çözülür.
Ayrılış öncesi kısa bir kontrol listesi işe yarar:
Hangi veri kime ait, yazılı mı?
Kopya izni alındı mı?
Bekleyen buluş bildirimi var mı?
Dergiye verilen taahhüt sürüyor mu?
Hak Uyuşmazlığında Hangi Belgeler ve Hangi Yol Kullanılır
Uyuşmazlıkta ilk sorun ispattır. Bu nedenle akademisyen araştırma verisi ve buluş sürecine ilişkin kayıtlar tarihiyle birlikte saklanmalıdır. Dosya hazırlığında şu belgeler öne çıkar:
Laboratuvar defteri ve tarihli ölçüm çıktıları.
Sürüm geçmişi tutan kod ve analiz depoları.
Kurumsal e posta yazışmaları ve toplantı notları.
Buluş bildirim yazısı ile kurumun cevabı.
Proje sözleşmesi, protokol ve üniversite fikri mülkiyet yönergesi.
İkinci adım belgelerin okunmasıdır. Sözleşme, protokol, yönerge ve varsa hak sahipliği kararı birlikte incelenir. Karar bir idari işlemse gerekçesi ve bildirim tarihi ayrıca kontrol edilir. Akademisyen araştırma verisi tartışmasında yönergedeki tanımlar çoğu zaman belirleyici olur. Süre kaçırmamak için tarihler bir çizelgeye yazılır. Bildirim tarihi, karar tarihi ve tebliğ tarihi ayrı ayrı not edilir.
Üçüncü adım doğru yolun seçilmesidir. Talep bir üniversite işlemine yönelikse idari başvuru ve iptal davası gündeme gelir. Talep bedel, devir veya tecavüz iddiasına ilişkinse fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi görevlidir. Başvuru metninin kurulumu için akademik dilekçe örnekleri sayfasındaki yapı yol gösterici olabilir.
Akademisyen Araştırma Verisi Konusunda Avukat Desteği
Üniversite araştırmalarında veri ve buluş üzerindeki haklar bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Akademisyen araştırma verisi ve buluş hakları hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya hukuki soru formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Buluştan elde edilen gelirin en az üçte biri buluşu yapana verilir. Oran kanunun belirlediği alt sınırdır; sözleşmeyle daha yüksek bir pay kararlaştırılabilir. Birden fazla buluşçu varsa pay, katkı oranlarına göre bölüşülür.
Makale yayımlanınca patent hakkı kaybolur mu
Yayın buluşu tekniğin bilinen durumuna katabileceği için yenilik ölçütünü zedeleyebilir. 6769 sayılı Kanun m.84, başvurudan önceki on iki ay içinde buluşu yapanın yaptığı açıklamayı istisna tutar. Bu hoşgörü süresi her ülkede aynı olmadığından yurt dışı başvuru planı ayrıca değerlendirilmelidir.
Araştırma verisi eser sayılır mı
Tek tek ölçüm sonuçları kural olarak eser sayılmaz. Belli bir amaca ve özel bir plana göre seçilip derlenen veri tabanı FSEK m.6 bendi 11 kapsamında korunabilir. Ayrıca esaslı yatırım yapan veri tabanı yapımcısı için FSEK ek m.8 ile on beş yıllık ayrı bir koruma öngörülmüştür.
TÜBİTAK destekli projede buluş hakkı kime geçer
Buluş önce destek veren kuruma bildirilir; proje desteğinden yararlanan kişi bir yıl içinde hak sahipliği tercihini yazılı olarak açıklar. Tercih bildirilmezse destek veren kurum hak sahipliğini alabilir. Hak sahipliği talep edilse bile kurumun kendi ihtiyaçları için bedelsiz lisans hakkı devam eder.
Üniversitenin hak sahipliği kararına itiraz edilebilir mi
Buluşu yapan, buluşunun serbest buluş olduğunu ileri sürerek kararın bildiriminden itibaren iki ay içinde itiraz edebilir. İtirazı, kararı veren birimden farklı ve hiyerarşik olarak üst konumdaki bir birim inceler. Bu birim iki ay içinde karar vermezse buluş serbest buluş niteliği kazanır.
Diğer Akademik Süreçler
Tez Savunması Reddi ve Düzeltme Kararına Karşı Dava Yolu
Lisansüstü tez savunmasında jüri kabul, ret veya düzeltme kararı verir. Ret ilişik kesme sonucunu doğurur; düzeltme ikinci savunma hakkı tanır. Bu kararlara karşı izlenecek itiraz ve iptal davası yolu ele alındı.
