Araştırma Verilerinin İzinsiz Kullanımı ve Gizlilik İhlali
Araştırma Verilerinin İzinsiz Kullanımı ve Gizlilik İhlali
Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı, yükseköğretim etik yönergelerinde ayrı bir ihlal türüdür. Veri kişiye aitse 6698 sayılı Kanun da devreye girer ve yaptırım kınamadan meslekten çıkarmaya kadar değişir.
Bir araştırmacının topladığı ham veri, sahibinin izni dışında başka bir çalışmada kullanılabilir. Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı yükseköğretim etik mevzuatında ayrı bir ihlal türüdür. Veri kişiye aitse 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu da devreye girer. Etik tarafta disiplin cezası verilir. Veri koruma tarafında ise idari yaptırım ve tazminat gündeme gelir.
Araştırma Verisi Üzerindeki Haklar Kime Aittir
Ham veri tek başına eser sayılmaz. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 6. maddesinin 11. bendi yalnız veri tabanlarını işlenme eser kabul eder. Aynı bent korumanın sınırını da çizer: "Ancak, burada sağlanan koruma, veri tabanı içinde bulunan veri ve materyalin korunması için genişletilemez". Tek tek ölçüm sonuçları bu yüzden telif dışında kalır.
Veri tabanını kuran kişinin ayrı bir hakkı vardır. Kanunun ek 8. maddesi bunu düzenler. İçeriğin oluşumuna esaslı yatırım yapan yapımcı izin verme hakkına sahiptir. Hak, içeriğin önemli bir kısmının başka ortama aktarılmasını ve dağıtılmasını kapsar. Koruma süresi on beş yıldır ve aleniyet tarihinde başlar.
Üçüncü katman verinin kaynağıdır. Anket katılımcısı, hasta ya da öğrenci kendi verisi üzerinde ilgili kişi sayılır. Proje sözleşmesi veya kurum protokolü de erişimi ayrıca sınırlar. Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı iddiası, bu üç katmandan hangisinin çiğnendiğine göre farklı sonuç doğurur.
Dosya şu üç soruyla kurulur. Veri kimden alındı, hangi belgeye dayanıyor ve izin ne kadarını kapsıyor.
Yönergelerde Veri Kullanımı ve Gizlilik Kuralları
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nin 4. maddesi ihlal türlerini sayar. İkinci fıkranın (k) bendi doğrudan bu konuya ayrılmıştır: "Bilimsel çalışmalarda, diğer kişi ve kurumlardan temin edilen veri ve bilgileri, izin verildiği ölçüde ve şekilde kullanmamak, bu bilgilerin gizliliğine riayet etmemek ve korunmasını sağlamamak".
Bent üç ayrı ödev kurar. İzin sınırına uymak, gizliliği korumak ve veriyi korumak. Üçünden birinin ihlali tek başına yeterlidir. Doçentlik başvurusu süren adaylar için aynı hüküm
Sık Sorulan Sorular
Araştırma verisinin izinsiz kullanılması hangi disiplin cezasını gerektirir?
Fiilin nasıl nitelendirildiğine göre değişir. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi, başkasından temin edilen veriyi izin verilen ölçü ve şekil dışında kullanmayı aylıktan veya ücretten kesme cezasına bağlar. Rızasız anket verisinin yayımlanması ve hakemlikte öğrenilen bilginin paylaşılması kınama cezası gerektirir. Veri atıf yapılmadan sahiplenilmişse ceza üniversite öğretim mesleğinden çıkarmaya kadar gider.
Anket verisini yayımlamak için katılımcının izni tek başına yeterli midir?
Yeterli değildir. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nin 4. maddesi, araştırma bir kurumda yapılıyorsa ayrıca kurumun iznini arar. İki izinden biri eksikse elde edilen verinin yayımlanması etik ihlal sayılır ve kınama cezasına konu olur.
İnceleme mercii de yönergede gösterilmiştir. İddia, kişinin fiili işlediği sırada bağlı olduğu yükseköğretim kurumunun etik kurulunda görülür. Kişinin devam eden bir doçentlik başvurusu varsa sıra değişir. Yönergenin 9. maddesi bu durumda tüm bilgi ve belgelerin Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına gönderilmesini ister.
Yönergenin 5. maddesi sınırın öbür ucunu gösterir. Anonim bilgiler ve bilim alanlarının temel bilgileri serbesttir. Matematik teoremleri gibi önermeler de bu gruba girer. Koşul, başkasının özgün üslubunun aynen kullanılmamasıdır. Diğer ihlal türleri ve ceza karşılıkları için etik ihlal türleri ve cezaları yazısına bakılabilir.
İzin Verilen Ölçünün Aşılması Ne Zaman İhlal Sayılır
Yönerge iznin varlığını tek başına yeterli görmez. "İzin verildiği ölçüde ve şekilde" ifadesi iki ölçüt kurar. Ölçü, verinin ne kadarının kullanılacağını anlatır. Şekil ise verinin nasıl kullanılacağını belirler.
Sınır uygulamada birkaç tipik noktada aşılır:
Tek bir makale için verilen veri, ikinci yayında yeniden kullanılır.
Yalnız toplu istatistik izni varken ham kayıtlar aktarılır.
Bir birim için alınan kurum izni, başka birimlere yayılır.
Sunumda gösterilen veri seti, izin alınmadan bir teze konur.
Süresi dolmuş bir izne dayanılarak yeni çalışma yapılır.
Anonimleştirme burada ilk savunma noktasıdır. Kimliği gösteren alanlar silinmişse veri artık kişiye bağlanamaz. Ancak küçük örneklemlerde bu iddia zayıflar. Az sayıda katılımcıda yaş, birim ve unvan birleşince kişi yine tanınabilir.
Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı tartışmasında yazılı izin belirleyici olur. İznin kapsamı yalnız sözlü anlatıma dayanıyorsa ispat güçleşir. Yönergenin 10. maddesi ayrıca önemli bir kural getirir. Üçüncü fıkraya göre zarar görenin sonradan rıza göstermesi sorumluluğu kaldırmaz. Yayın çıktıktan sonra alınan onay, geçmişi temizlemez.
Kişisel Verilerin Korunması Boyutu
Veri bir kişiyi belirli ya da belirlenebilir kılıyorsa 6698 sayılı Kanun devreye girer. Kanunun 4. maddesi işlemenin belirli, açık ve meşru amaçla bağlı kalmasını ister. Aynı madde verinin amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olmasını da arar. Amaç dışına çıkan her kullanım bu ilkeyi zedeler.
Kanunun 12. maddesi araştırmacıya özel bir yük getirir. Dördüncü fıkraya göre veri sorumlusu ve veri işleyen, öğrendiği kişisel veriyi amaç dışında kullanamaz. Bu ödev görevden ayrıldıktan sonra da sürer. Üniversiteden ayrılan araştırmacı, eski projenin ham kayıtlarını yanında götüremez.
Sorumluluğun kimde olduğu da sorulur. Veriyi işleme amacını ve yöntemini belirleyen taraf veri sorumlusudur. Çalışma kurum adına yürütülüyorsa üniversite bu sıfatı taşır. Araştırmacı kendi amacıyla hareket ettiğinde sorumluluk kendisine geçer. Uygulamada iki taraf çoğu kez birlikte sorumlu tutulur.
Kanunun 28. maddesi iki istisna tanır. Verinin anonim hâle getirilerek araştırma ve istatistik amacıyla işlenmesi kapsam dışıdır. Bilimsel amaçlı işleme de istisnadır. Ancak bu istisna bir şarta bağlanmıştır. Özel hayatın gizliliği ve kişilik hakları ihlal edilmeyecektir. Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı çoğu olayda tam da bu şartı karşılamaz.
Başvuru yolu da kanunda yazılıdır. İlgili kişi önce veri sorumlusuna başvurur ve cevap süresi otuz gündür. Cevap yetersizse otuz gün içinde Kurula şikâyet edilir. Bu süre her hâlde başvuru tarihinden itibaren altmış günü aşamaz. Kanunun 14. maddesi genel hükümlere göre tazminat hakkını da saklı tutar.
Anket ve Saha Verilerinde Açık Rıza
Anket ve tutum araştırmaları için yönergede ayrı bir bent vardır. Dördüncü maddenin ikinci fıkrasındaki (g) bendi iki izni birlikte arar. Önce katılımcının açık rızası alınır. Araştırma bir kurumda yapılacaksa ayrıca kurumun izni gerekir. İkisinden biri eksikse verinin yayımlanması ihlal sayılır.
2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu bu fiili doğrudan yaptırıma bağlar. Kanunun 53. maddesinin (b) fıkrası, rıza veya kurum izni olmadan elde edilen verinin yayımlanmasını kınama sebebi sayar.
Açık rıza belirli bir konuya ilişkin olur ve bilgilendirmeye dayanır. Katılımcıya anlatılan amacın ötesine geçen kullanım, rızanın kapsamını aşar. Onam formunda tek bir çalışma yazılıysa ikinci çalışma için yeni onam gerekir. Sağlık verisi gibi özel nitelikli veride sınır daha dardır. 6698 sayılı Kanunun 6. maddesi bu verilerin işlenmesini kural olarak yasaklar. Çalışmadan önce alınması gereken izin ise ayrı bir başlıktır ve etik kurul izninin alınmaması yazısında ele alınmıştır.
Yayımlanmamış Tez Verisinin İzinsiz Kullanılması
Yönergenin 4. maddesindeki (b) bendi ayrı bir ihlal tanımlar. Henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tez ve çalışmalar korunur. Bunlar sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanılamaz. Hüküm en çok danışman ile öğrenci arasındaki ilişkide gündeme gelir.
Fiilin adı sonucu değiştirir. Veri kaynak gösterilerek fakat izinsiz kullanılmışsa bu bent uygulanır. Veri atıf yapılmadan kendi ürünü gibi sunulmuşsa tablo değişir. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi bu ikinci hâli daha ağır sayar. Ceza, üniversite öğretim mesleğinden çıkarmadır. Sonuç, akademik bir kadroya bir daha atanmamaktır. Ayrımın ayrıntısı intihal etik ihlali yazısındadır.
Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı iddiasında öğrencinin yolu da aynıdır. Şikâyet, tezin yürütüldüğü kurumun etik kuruluna yapılır. Tez sisteminde kayıtlı tarih ve danışman yazışmaları burada delil olur.
Hakemlik ve İnceleme Sürecinde Gizlilik
Gizlilik ödevi yalnız veriyi toplayanı bağlamaz. Yönergenin 4. maddesindeki (d) bendi hakemi de kapsar. İncelemek üzere görevlendirilen kişi, eserdeki bilgileri paylaşamaz. Bunun için eser sahibinin açık izni gerekir ve yasak yayımdan önceki dönemi kapsar. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi bu fiili de kınama cezasına bağlar.
Aynı ilke etik kurulun kendi çalışmasında geçerlidir. Yönergenin 9. maddesi kurul üyesine, uzmana ve bilirkişiye susma ödevi yükler. İnceleme sırasında edinilen bilgi ve belgeler açıklanamaz. Yönergenin 11. maddesi kurul kararlarını da gizli sayar. Karar hakkında yalnız yönergede sayılan kişilere ve başvuru sahibine bilgi verilir.
Bu kurallar hakem sürecini bir delil kaynağına da çevirir. Verisinin izinsiz kullanıldığını düşünen araştırmacı, dergiye gönderdiği metnin tarihini gösterebilir. Hakem yazışması ve dergi sistem kaydı bu tarihi doğrular.
Ortak Araştırmalarda Veri Paylaşım Uyuşmazlıkları
Ortak projelerde veri üzerindeki yetki çoğu zaman yazıya dökülmez. Uyuşmazlık, ekipten biri ayrılıp aynı veriyle yeni bir çalışma yayımlayınca doğar. Yazarlık ile veri kullanımı ayrı konulardır. Yazar listesindeki hatalar haksız yazarlık hükmüne girer ve haksız yazarlık etik ihlali yazısında incelenmiştir.
Veri bir kurumdan alınmışsa izin yazısının kapsamı esas alınır. Hastane, il millî eğitim müdürlüğü ve belediye izinleri çoğu kez tek bir araştırmayla sınırlıdır. Aynı veriyle ikinci bir çalışma yapılacaksa yeni izin gerekir.
Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı iddiası ortak yazarları da etkiler. Yönerge, ihlal tespit edilirse ortak yazarların görev yaptığı kuruma bilgi verilmesini öngörür.
Yazılı protokol bu tartışmayı büyük ölçüde bitirir. Protokolde verinin sahibi, saklama yeri, kullanım amacı ve süre yazılır. Proje bitince verinin ne olacağı da eklenir.
Destekli projelerde ek bir merci daha vardır. TÜBİTAK destekli çalışmalarda iddiaları Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu inceler. Bu kurulun işleyişi TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu yazısında anlatılmıştır. Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı hem üniversite hem de destekleyen kurum önünde ayrı ayrı incelenebilir.
İhlalin Tespiti ve Yaptırımları
Etik iddia doğrudan disiplin soruşturmasına dönüşmez. 2547 sayılı Kanunun 53/A maddesi önce etik kurul incelemesini zorunlu tutar. Kurul ilgiliden yazılı savunma ister. Gerekirse alanında uzman bir bilirkişiden görüş alır. Yönergenin 9. maddesine göre savunma süresi on beş gündür.
Bilirkişi seçimi yönergeyle sınırlanmıştır. Sekizinci maddeye göre ilgilinin tez danışmanı bilirkişi olamaz. Doçentlik jürisinde görev almış öğretim üyeleri de dışarıdadır. Aynı üniversitede çalışanlar, eş ve üçüncü dereceye kadar hısımlar ile husumetli kişiler yine görevlendirilemez. Bilirkişi raporunu en geç bir ay içinde verir. Bu kurala aykırı bir görevlendirme, işlemin iptali için sebep oluşturur.
Yaptırım, fiilin hangi bende girdiğine göre değişir. Hakemlik gizliliğinin ihlali kınama cezasını gerektirir. Rızasız anket verisinin yayımlanması da aynı gruptadır. İzin ölçüsünün aşılması ve gizliliğin korunmaması ise aylıktan veya ücretten kesme cezasına bağlanmıştır. Bu ceza, brüt aylıktan bir defaya mahsus kesinti yapılmasıdır. Oran 1/30 ile 1/8 arasındadır. Veri atıfsız biçimde sahiplenilmişse ceza öğretim mesleğinden çıkarmaya kadar gider.
Süreler de fiile göre ayrışır. Kanunun 53/C maddesi bir aylık bir sınır koyar. Soruşturmaya, fiilin öğrenilmesinden itibaren bu süre içinde başlanır. Çıkarma cezası gerektiren fiillerde süre altı aydır. Fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçerse ceza verilemez. Çıkarma cezasında bu sınır altı yıldır. Etik ihlallerde zamanaşımı yazısı süreleri ayrıntılı ele alır.
Eserle daha önce bir unvan alınmışsa ayrı bir değerlendirme yapılır. Yönergenin 10. maddesi, unvanın geri alınıp alınmayacağını ilgili kuruma bırakır. Yönergenin 12. maddesi ise aynı eser ve aynı iddia için ikinci bir inceleme yapılmasını yasaklar. Bu yasak, tekrarlanan şikâyetlere karşı somut bir savunma aracıdır.
Sonuç disiplin cezasıyla sınırlı kalmayabilir. Veri kişiselse Türk Ceza Kanunu'nun 136. maddesi gündeme gelir. Madde iki yıldan dört yıla kadar hapis cezası öngörür. İlgili kişi ayrıca Kişisel Verileri Koruma Kurumuna şikâyette bulunabilir.
Savunma ve İtiraz Yolları
Savunma hakkının çerçevesi 30 Temmuz 2026 tarihli 7592 sayılı Kanunla yeniden yazıldı. 2547 sayılı Kanunun 53/A maddesine göre ifadeye davet yazısında iddialar açıkça belirtilir. Verilecek süre yedi günden az olamaz. Savunmaya davet yazısında ise teklife esas eylem ve karşılığı olan ceza gösterilir. Yazıda bir hak daha bildirilir. İlgili, savunmadan önce soruşturma evrakını inceleyebilir.
Ceza verilirse iki yol açıktır. Kanunun 53/F maddesine göre itiraz süresi yedi gündür. Süre, cezanın tebliğ tarihinde başlar. Kınama cezasına itiraz birimin disiplin kuruluna yapılır. Aylıktan kesme cezasına itiraz ise üniversite disiplin kuruluna gider. İtiraz mercii altmış gün içinde karar verir.
İkinci yol iptal davasıdır. Dava, tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde açılır. Dilekçede yürütmenin durdurulması da istenebilir. Görevli ve yetkili mahkeme için etik ihlal davalarında yetkili mahkeme yazısına bakılabilir.
Araştırma Verilerinin İzinsiz Kullanımı Konusunda Avukat Desteği
Araştırma verilerinin izinsiz kullanımı bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. İzin yazısının kapsamı, verinin niteliği ve varsa idari ya da yargısal kararlar da bu değerlendirmeye girer. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Veri kullanımından doğan etik iddia hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilirsiniz. Talebinizi Avukata Sor formu üzerinden de iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Veri sahibinin sonradan verdiği onay sorumluluğu ortadan kaldırır mı?
Kaldırmaz. Yönergenin 10. maddesinin üçüncü fıkrası, zarar gören kişi veya kuruluşun rıza göstermesinin ilgililerin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını açıkça belirtir. Sonradan alınan onay ancak ceza takdirinde dikkate alınabilecek bir olgudur.
Araştırma verisi kişisel veri sayılırsa hangi başvuru yolları açılır?
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu devreye girer. İlgili kişi önce veri sorumlusuna başvurur ve cevap süresi otuz gündür. Cevap yetersizse otuz gün, her hâlde başvurudan itibaren altmış gün içinde Kişisel Verileri Koruma Kuruluna şikâyet edilebilir. Kanunun 14. maddesi genel hükümlere göre tazminat hakkını saklı tutar.
Anonimleştirme kişisel veri korumasının kapsamını daraltır, fakat etik yükümlülüğü tek başına kaldırmaz. Veri başkasından temin edilmişse izin sınırına uyma ödevi devam eder. Küçük örneklemlerde yaş, birim ve unvan gibi alanların birleşmesi kişiyi yeniden tanınır kılabilir.
Etik ihlal iddiasında savunma için kaç gün süre verilir?
Etik kurul aşamasında yönergenin 9. maddesi on beş günlük süre öngörür. Disiplin aşamasında 2547 sayılı Kanunun 53/A maddesi, ifade ve savunma için yedi günden az süre verilemeyeceğini düzenler. Savunmadan önce soruşturma evrakının incelenebileceği de davet yazısında bildirilir.
Etik ihlal nedeniyle verilen cezaya itiraz süresi ne kadardır?
Yedi gündür ve süre cezanın tebliğiyle başlar. 2547 sayılı Kanunun 53/F maddesine göre kınama cezasına itiraz birimin disiplin kuruluna, aylıktan kesme cezasına itiraz üniversite disiplin kuruluna yapılır. İtiraz mercii altmış gün içinde karar verir. Ayrıca altmış gün içinde iptal davası açma yolu açıktır.
Disiplin Soruşturması
Üniversite Öğrencisinin Kopya ve İntihal Cezası
Sınavda kopya çekmek bir yarıyıl, kopyaya teşebbüs kınama cezası gerektirir. Seminer, tez ve yayında intihal de bir yarıyıl uzaklaştırma grubundadır.
