İzinsiz Tez Kullanımı Etik İhlali ve Sonuçları

Yönerge bu davranışları başka bentlerle de yakalar. Dördüncü maddenin ikinci fıkrasının (d) bendi inceleme görevini konu alır. Görevlendirilen kişi, eserdeki bilgileri açık izin olmadan yayımlanmadan önce paylaşamaz. Aynı fıkranın (k) bendi ise veri kullanımını sınırlar. Başka kişi ve kurumlardan alınan bilgilerin izin verilen ölçünün dışında kullanılması ihlaldir. Bu yüzden izinsiz tez kullanımı etik ihlali iddiası tek bir bende bağlı kalmaz.

Fiilin oluşması için yayının basılmış olması şart değildir. Ön baskı arşivine yükleme, kongre bildirisi ve proje raporu da kullanma sayılır. Belirleyici olan, tez içeriğinin sahibinin iradesi dışında dolaşıma girmesidir.

İntihal ile İzinsiz Kullanım Arasındaki Fark

İki fiili ayıran ölçüt atıf değil izindir. İntihal, yönergenin 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde tanımlanır. Başkasının eserini kurallara uygun atıf yapmadan kendi eseri gibi göstermektir. Burada belirleyici olan kaynağın gizlenmesidir.

İzinsiz kullanımda kaynak açıkça gösterilmiş olabilir. Yazar tezin adını, sahibini ve yılını belirtse bile fiil ihlal olmaktan çıkmaz. İzinsiz tez kullanımı etik ihlali bakımından aranan şey, sahibinin verdiği açık onaydır.

Ayrım tezin aşamasına göre değişir. Tez savunularak kabul edilmiş olabilir. YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açılmış bir tez, kurallara uygun atıfla serbestçe kullanılır. Bu aşamada atıf yapılmazsa sonuç tez intihali olur. Savunma öncesinde ise atıf tek başına yetmez, ayrıca izin aranır.

Alıntının biçimi de önemlidir. 5846 sayılı Kanunun 35. maddesi, alenileşmiş bir eserden yapılan iktibasın belli olacak şekilde yapılmasını ister. Madde, ilim eserlerinde kullanılan eserin ve sahibinin adından başka alıntının alındığı yerin de gösterilmesini zorunlu tutar.

Sonuçlar da ayrışır. Atıfsız kullanım, üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasını gündeme getirir. İzin eksikliği ise daha hafif ceza gruplarında ele alınır. Bu yüzden iddianın hangi bende dayandığı dilekçede net yazılmalıdır.

İzinsiz Kullanım ile Başkasına Tez Yazdırma Aynı Şey Değildir

İki fiil sık karıştırılır, oysa fail ve sonuç farklıdır. 2547 sayılı Kanunun Ek 47. maddesi tez yazdıranı hedef alır. Hüküm, kişisel emeği dışında başkasına yazdırdığı tezle diploma veya unvan alan kişiyi kapsar. Bu kişiler üniversite öğretim mesleğinden çıkarılır ve kazanılan unvanlar geri alınır. Çalışmayı başkası adına üreten veya buna aracılık eden kişilere adli para cezası verilir. Başkasına tez yazdırma cezası bu nedenle ayrı bir başlıktır.

İzinsiz kullanımda ise tezi yazan gerçekten öğrencidir. Sorun, tezin sahibinin izni dışında başkasınca yayına dönüştürülmesidir. Fail tez sahibi değil, tezi kullanan kişidir. Bu ayrımın dilekçede açıkça kurulması gerekir.

Danışman ve Öğrenci Arasındaki Uyuşmazlıklar

Tezden üretilen yayınlarda yazar sırası sık tartışılır. Yönergenin 4. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi haksız yazarlığı iki yönlü tanımlar. Aktif katkısı olmayan kişiyi yazarlar arasına almak ihlaldir. Aktif katkısı olan kişiyi dışarıda bırakmak da ihlaldir.

Danışmanın tezden makale üretip öğrencinin adını yazmaması bu bendin ikinci ihtimalini karşılar. Tez henüz savunulmamışsa aynı olay ayrıca izinsiz tez kullanımı etik ihlali sayılır. Öğrencinin, teze gerçekten katkı vermiş danışmanı yayından çıkarması da haksız yazarlık etik ihlali kapsamında değerlendirilebilir.

Disiplin karşılığı 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nda düzenlenir. Kanunun 53. maddesinin (b) fıkrasında haksız yazarlık fiilleri aylıktan veya ücretten kesme cezaları arasında sayılır. Aynı fıkrada bir bent daha vardır. Başka kişi ve kurumlardan alınan verinin izin verilen ölçüde kullanılmaması da aynı ceza grubundadır.

Tez Sahibinin İzni Nasıl Belgelenir?

İzin sözlü verilebilir, fakat ispatı yazılı belgeyle yapılır. İzinsiz tez kullanımı etik ihlali dosyalarında en çok işe yarayan belgeler tarihli olanlardır.

• Öğrencinin yayına ve yazar sırasına açık onay verdiği e-posta yazışması

• Dergiye sunulan yazarlık ve katkı beyanı formu

• Enstitüye verilen tez veri giriş formu ve erişim erteleme talebi

• Danışman ile öğrenci arasında imzalanan yayın protokolü

Mali hakların devri söz konusuysa şekil şartı ağırlaşır. 5846 sayılı Kanunun 52. maddesi mali haklara dair sözleşmelerin yazılı olmasını ister. Aynı madde devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesini de zorunlu tutar. Genel ifadeli bir onay bu şartı karşılamaz.

Tarih ispatı ayrı bir başlıktır. Tezin enstitüye teslim kaydı, tez izleme komitesi tutanakları ve benzerlik raporu bu işi görür. E-posta yazışmaları da zaman bilgisi taşır. Bu belgeler, tez metninin yayından önce var olduğunu gösterir.

İznin varlığı sorumluluğu her zaman sona erdirmez. Yönergenin 10. maddesinin üçüncü fıkrası açıktır. Asıl müellifin veya zarar görenin rıza göstermesi, ilgililerin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu hüküm, baskı altında verilmiş onayların etik incelemeyi kapatmasını engeller.

Tezin Erişime Kapalı Olması Ne Değiştirir?

Tez savunulduktan sonra kurumun elinde kalmaz. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin 10. maddesi bu konuda açıktır. Yüksek lisans tezinin bir kopyası, teslimden itibaren üç ay içinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına gönderilir. Aynı yükümlülük doktora tezleri için yönetmeliğin 23. maddesinde yer alır.

Erişim her zaman hemen açılmaz. YÖK'ün tez yönergesi iki erteleme sebebi tanır. Kural, Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge'nin 6. maddesindedir. Patent başvurusu yapılmış veya patent süreci devam eden tezlerde erişim iki yıl ertelenebilir. Henüz makaleye dönüştürülmemiş yeni teknik ve yöntem içeren tezlerde ise erteleme altı ayı geçemez. Erteleme talebi mezuniyet aşamasında verilir. Talep, tez veri giriş formuyla birlikte enstitüye sunulur. Tez sisteme yüklendikten sonra yapılan başvurular çoğu zaman sonuç vermez.

Erişime kapalı bir tezin izinsiz kullanılması iddiayı güçlendirir. Kapatma kararı, tez sahibinin yayın hakkını kullanma iradesini belgeleyen resmî bir kayıt üretir. Bu kayıt, karşı tarafın "eser zaten kamuya açıktı" savunmasını zayıflatır.

İhlalin Tespiti ve Yaptırımları

İnceleme, üniversitenin bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulunda yürür. Yönergenin 9. maddesi başvurunun ve belgelerin kurula iletilmesini öngörür. Kurul, hakkında iddia bulunan kişiden yazılı savunma ister. Savunma süresi, istem yazısının ulaştığı tarihten itibaren on beş gündür.

Kurul gerektiğinde bilirkişi görevlendirir. Sekizinci maddenin üçüncü fıkrası bazı kişilerin bilirkişi olamayacağını söyler. İlgilinin lisansüstü tez danışmanları, kendi üniversitesindeki öğretim üyeleri ve üçüncü dereceye kadar hısımları bu kapsamdadır. Bilirkişi raporunu bir ay içinde verir ve bu süre bir kez uzatılabilir.

Kurul kararı inceleme raporu niteliğindedir ve rektöre sunulur. Disiplin işlemini yükseköğretim kurumu yapar. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi, atıfsız kullanımı üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasına bağlar. İzinsiz kullanım ve haksız yazarlık ise çoğunlukla aylıktan kesme grubunda değerlendirilir.

Unvan da tartışmaya açılır. Yönergenin 10. maddesinin ikinci fıkrası bu kararı kuruma bırakır. Etiğe aykırı eserle daha önce unvan alınmışsa, unvanın geri alınıp alınmayacağı değerlendirilir. Etik ihlal kararları en geç bir ay içinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına bildirilir.

İnceleme gizli yürür. Yönergenin 11. maddesi, kurul kararlarının genel düzenlemeler dışında gizli olduğunu söyler. Bilgi yalnız yönergede sayılan kişilere ve başvuru sahibine verilir. Kurul üyeleri ile bilirkişiler de öğrendiklerini açıklayamaz.

Zamanaşımı Süreleri Nasıl İşler?

Süreler 2547 sayılı Kanunun 53/C maddesinde yer alır. Aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarında soruşturmaya, fiilin öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde başlanır. Üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasında bu süre altı aydır. İki süre de öğrenme anına bağlıdır. Öğrenme anı çoğu kez şikâyet dilekçesinin kuruma ulaştığı tarihtir. Bu tarihin dosyada belgelenmesi gerekir.

İkinci sınır fiilin işlendiği tarihe bağlıdır. Genel süre iki yıl, öğretim mesleğinden çıkarmayı gerektiren fiillerde altı yıldır. Bu süreler geçtikten sonra disiplin cezası verilemez. Etik ihlallerde zamanaşımı hesabı bu iki eşiğin birlikte okunmasını gerektirir.

Yayınlar bakımından önemli bir istisna vardır. Bilimsel eser akademik atama veya terfide kullanılırsa süreler yeniden işlemeye başlar. Eserin kısmen ya da tamamen yeniden yayımlanması da aynı sonucu doğurur. Bu nedenle eski bir tezden üretilmiş yayın dikkat ister. Yayının yeni bir başvuru dosyasına konulması, kapanmış görünen bir tartışmayı açabilir.

Tez Sahibinin Başvurabileceği Yollar

İlk adres, fiili işleyen kişinin görev yaptığı yükseköğretim kurumudur. Dilekçeye tezin savunma tarihi, yayının künyesi ve karşılaştırma tablosu eklenir. Hakkında iddia bulunan kişinin doçentlik başvurusu sürüyorsa bu husus dilekçede belirtilir. Yönergenin 9. maddesi bu hâlde dosyanın Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına gönderilmesini öngörür.

İkinci yol telif hukukudur. 5846 sayılı Kanunun 66. maddesi tecavüzün ref'i davasına imkân verir. 69. madde ise tecavüzün men'i davasını düzenler. 70. maddeye göre manevi hakları zedelenen kişi manevi tazminat isteyebilir. Mali hakları zedelenen kişi ise kusur şartıyla maddi tazminat talep eder. Aynı madde, tecavüz edenin sağladığı kârın istenmesine de izin verir.

Kanunun 15. maddesi eser sahipliğinin tespitini istemeye imkân verir. Eserin kimin tarafından meydana getirildiği tartışmalıysa gerçek sahibi mahkemeye başvurur. 66. maddenin son fıkrası ise eser sahibine kendi ikamet yerinde dava açma hakkı tanır.

Ceza yolu şikâyete bağlıdır. Kanunun 71. maddesi eserin izinsiz çoğaltılmasını ve yayımlanmasını suç sayar. Yazılı izin olmadan bu fiilleri işleyen kişi bir yıldan beş yıla kadar hapisle cezalandırılır. Mahkeme bunun yerine adli para cezasına da hükmedebilir. Başkasına ait esere kendi eseri olarak ad koyan kişi için ayrı bir ceza vardır. 75. madde bu suçların soruşturulmasını şikâyet şartına bağlar.

Telif davalarında görevli mahkeme ayrı bir kuralla belirlenir. Kanunun 76. maddesi bu davaları Sınai Mülkiyet Kanununun 156. maddesinde gösterilen mahkemelere bırakır. Etik ihlal kararına karşı açılan iptal davası ise idari yargıya aittir. Ayrım için etik ihlal davalarında yetkili mahkeme konusuna bakılabilir.

Dergiye başvuru da paralel yürütülür. Yayının geri çekilmesi talebi, etik kurul dosyasında somut sonuç doğuran bir belge üretir.

Suçlanan Akademisyenin Savunması

Savunma dilekçesi kısa ve belgeye dayalı olmalıdır. Her iddia için ayrı başlık açmak dosyayı okunur kılar. Savunma önce fiilin unsurlarını hedef alır. Tezin savunma tarihi, yayının gönderim tarihinden önceyse (b) bendi uygulanmaz. Bu durumda tartışma atıf yapılıp yapılmadığına kayar ve intihal savunması hazırlanması gerekir.

İkinci savunma ekseni izindir. Yazılı onay, yazışma veya katkı beyanı dosyaya sunulur. Üçüncü eksen yönergenin 5. maddesidir. Bir başkasının özgün üslup ve ifadesi aynen kullanılmadıkça, bilim alanının temel bilgilerinin çalışmalarda kullanılması ihlal sayılmaz.

Usul itirazları da sonuç doğurur. Bilirkişinin 8. maddedeki yasak kapsamında olması rapora itiraz sebebidir. Savunma istem yazısının usulüne uygun tebliğ edilmemesi de öyle. Yönergenin 12. maddesi, aynı eser ve aynı iddialarla ikinci bir incelemeyi yasaklar.

Karar aleyhe çıkarsa idari yargı yolu açılır. Bir izinsiz tez kullanımı etik ihlali kararına dayanan disiplin cezası ve unvanın geri alınması işlemi, iptal davasına konu olur. Dava süresi, işlemin yazılı bildirimini izleyen günden başlayarak altmış gündür.

İzinsiz Tez Kullanımı Etik İhlali Konusunda Avukat Desteği

İzinsiz tez kullanımı etik ihlali bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Mevcut belgeler ve varsa idari ya da yargısal kararlar da bu değerlendirmeye girer. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.

Tez ve yayın etiği süreci hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilirsiniz. Talebinizi Avukata Sor formu üzerinden de iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.

Başvuruyu hangi kuruma yapmalıyım?