2547 Sayılı Yükseköğretim Kanununda yapılacak değişiklikle lisansüstü tezlerin erişime açılması için ek bir madde eklenmektedir. Söz konusu madde Milli Eğitim, Kültür, Gençlik Ve Spor Komisyonundan geçmiş ve TBMM gündeminde yerini alarak onaylanmıştır.
Lisansüstü tezlerin erişime açılması artık kanunla düzenlenmiştir. Kural, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun ek 40 ıncı maddesinde yer alır. Hüküm, 22/2/2018 tarihli ve 7100 sayılı Kanunla eklenmiştir. Tez, yetkili kurum ve kuruluşlarca gizlilik kararı alınmadıkça Ulusal Tez Merkezinde erişime açılır.
Lisansüstü Tezlerin Erişime Açılması Hangi Kurala Dayanır
Hükmün metni aynen şöyledir. "Lisansüstü tezler yetkili kurum ve kuruluşlar tarafından gizlilik kararı alınmadıkça, bilime katkı sağlamak amacıyla Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi tarafından elektronik ortamda erişime açılır."
Lisansüstü tezlerin erişime açılması kuralı açık görünse de telif hukuku bakımından tartışma doğurur. Düzenleme, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'ndaki hükümlerle örtüşmez. Türkiye'nin taraf olduğu Bern Sözleşmesi ile WIPO Telif Hakları Antlaşması bakımından da soru işaretleri vardır.
Erişime Açma Kuralı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunuyla Nasıl Çelişir
Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun “Tanımlar” başlıklı 1/B maddesinde “eser”“Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini ifade eder.” şeklinde tanımlanmaktadır. Lisansüstü tezler sahibinin hususiyetini taşıyan “ilim ve edebiyat” eserleridir.
Kanun, eser sahibine uluslararası sözleşmeler doğrultusunda geniş haklar tanır. Bu hakların birçoğu münhasıran eser sahibine aittir. Manevi haklar umuma arz salahiyeti, adın belirtilmesi salahiyeti ve eserde değişiklik yapılmasını menetmek yetkisidir. Mali haklar ise işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim haklarıdır. Lisansüstü tezler nitelik olarak gri yayın sayılsa da düzenleme, umuma arz salahiyetine dokunur. Lisansüstü tezlerin erişime açılması bu yönüyle manevi hakla kesişir.
Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 14. Maddesinde umuma arz salahiyeti(kamuya açma hakkı) “Bir eserin umuma arz edilip edilmemesini, yayımlanma zamanını ve tarzını münhasıran eser sahibi tayin eder.” ifadeleriyle kamuya arz etme hakkı sadece eser sahibine(lisansüstü tezin sahibi olan) ait olup bu hakkı dilediği şekilde kullanabilmektedir. Bu yönüyle 2547 Sayılı Yükseköğretim Kanunu ile 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu çelişmektedir.
Sık Sorulan Sorular
Lisansüstü tezler yazarın izni olmadan erişime açılır mı?
Evet. 2547 sayılı Kanunun ek 40 ıncı maddesine göre tezler, gizlilik kararı alınmadıkça Ulusal Tez Merkezinde elektronik ortamda erişime açılır. Hüküm 2018 yılında eklenmiştir. Kural, eser sahibinin umuma arz hakkı bakımından öğretide tartışılmaktadır.
Tez için gizlilik kararını hangi merci verir?
Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren tezlerde kararı, tezin yapıldığı kurum verir. Kapsama emniyet, istihbarat, savunma, güvenlik ve sağlık alanındaki çalışmalar girer. İşbirliği protokolüyle hazırlanan tezlerde karar, ilgili kurumun önerisi ve enstitünün uygun görüşü üzerine üniversite yönetim kurulunca alınır. Karar Yükseköğretim Kuruluna bildirilir.
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden 2015 yılında mezunu olmuştur. Türk ve Alman vatandaşıdır. Cumhuriyet Üniversitesi Yüksek Lisans eğitimi almıştır. Ayrıca Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde Marka-Patent-Fikri Sınai Haklar eğitimi sertifikasına sahiptir. 2016 yılından itibaren Ankara Barosu mensubu olup 2022…
Google aramalarında ve yapay zeka özetlerinde yazılarımızı öncelikli görmek için sitemizi tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyebilirsiniz.
Burada aynı konuyu düzenleyen iki ayrı kanun aynı anda yürürlüktedir. İki kanun aynı somut olayı farklı biçimde düzenlemişse hangisinin uygulanacağı sorusu doğar. Bu soru, lisansüstü tezlerin erişime açılması tartışmasının çekirdeğini oluşturur.
Getirilen hüküm özel kanun düzenlemesi sayılabilir. Bu kabulle, genel düzenleme olan Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu yerine 2547 sayılı Kanunun uygulanması savunulabilir. Ancak sorun burada bitmez. Düzenlemenin, Türkiye'nin taraf olduğu Bern Sözleşmesi ile WIPO Telif Hakları Antlaşmasına uygunluğu ayrıca incelenmelidir.
Normlar hiyerarşisi, bir hukuk düzenindeki normların derece ve kuvvetini belirler. Ülkemizdeki sıralama anayasa ile başlar. Ardından usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalar gelir. Sonra kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik ve adsız düzenleyici işlemler sıralanır.
Bu sıralama sonucu belirler. Lisansüstü tezlerin erişime açılması hükmünün anayasaya ve usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası anlaşmalara aykırı olmaması gerekir.
Bern Sözleşmesi Bakımından Durum Nedir
Türkiye, Bern Sözleşmesi'ne 1 Ocak 1952 tarihinde katılmıştır. Katılım önce Sözleşmenin 1948 yılında tadil edilen metnine yapılmıştır. Daha sonra 7/7/1995 tarihli ve 4117 sayılı Kanunla 1979'da tadil edilen Paris metnine taraf olunmuştur. Bu kanun 12/7/1995 tarihli ve 22341 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Sözleşmeye hâlihazırda Türkiye dâhil 168 ülke taraftır.
Edebiyat ve Sanat Eserlerinin Korunmasına İlişkin Bern Sözleşmesinin 3. Maddesinde “Bu Sözleşmede öngörülen koruma: (1) (a) Eserleri yayımlanmış olsun veya olmasın, Birlik ülkelerinden birinin yurttaşı olan eser sahiplerine uygulanacaktır.”“(3)…eserin niteliği dikkate alınarak, basım yöntemi ne olursa olsun, toplumun gereksinmelerini karşılayabilecek miktarda, eser sahibinin izniyle yayımlanmış eser anlamını taşır.” Yönündeki hükme, 9. Maddesinde düzenlenen “Bu sözleşme ile korunan edebiyat ve sanat eserlerinin sahipleri, hangi biçim ve yöntemle olursa olsun, eserlerinin çoğaltılmasına izin vermek hususunda inhisari hak sahibi olacaklardır.” Yönündeki hükme, 11.(ikinci tekrar) Maddesinde “Edebiyat eseri sahipleri: (ı) Eserlerinin her türlü araç ve yöntemle anlatımı dahil topluma sunulmasına; (ıı) Sunulan eserlerinin herhangi bir şekilde topluma iletimine, izin verme hususunda inhisari hak sahibi olacaklardır.” Yönündeki hükme ve birçok hükme aykırılık teşkil etmektedir. 2547 Sayılı Yükseköğretim Kanunu ile getirilen hüküm Edebiyat ve Sanat Eserlerinin Korunmasına İlişkin Bern Sözleşmesine aykırıdır.
WIPO Telif Hakları Antlaşması Ne Diyor
Türkiye WIPO Telif Hakları Antlaşması'nı 2/5/2007 tarihli ve 5646 sayılı Kanunla kabul etmiştir. Kanun, 14/5/2008 tarihli ve 26876 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Türkiye 28 Kasım 2008 tarihi itibarıyla Antlaşmaya taraf olmuştur. Antlaşmaya hâlihazırda 93 ülke taraftır.
Antlaşmanın 6 ncı maddesi eser sahibine münhasır hak tanır. Maddeye göre edebiyat ve sanat eserlerinin sahipleri, eserlerinin özgün nüshaları ya da kopyalarının satılması ya da sahipliğinin el değiştirmesi yoluyla topluma sunulmasına izin verme hususunda münhasıran hak sahibidir. Bu hükümle 2547 sayılı Kanunda getirilen kural arasında gerilim doğar.
Gizlilik Kararını Hangi Kurum Verir
Eseri umuma arz hakkı, ulusal ve uluslararası düzenlemelere göre münhasıran eser sahibine aittir. Kanun metni, lisansüstü tezlerin erişime açılması kuralına yalnız gizlilik kararıyla istisna tanır. Bu kararı verecek merci ise yetkili kurum ve kuruluşlar olarak anılmıştır. Hangi kurumun yetkili olduğu maddede sayılmamıştır.
Bu boşluk, lisansüstü tezlerin erişime açılması usulünü gösteren YÖK yönergesiyle doldurulmuştur. Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge, gizlilik kararını verecek mercii gösterir. Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren tezlerde gizlilik kararını, tezin yapıldığı kurum verir. Emniyet, istihbarat, savunma, güvenlik ve sağlık konuları bu kapsamdadır.
İşbirliği protokolü çerçevesinde hazırlanan tezlerde usul değişir. Gizlilik kararı, ilgili kurum ve kuruluşun önerisi ile enstitü veya fakültenin uygun görüşü üzerine üniversite yönetim kurulunca verilir. Gizlilik kararı verilen tezler Yükseköğretim Kuruluna bildirilir. Bu tezler gizlilik süresince enstitü veya fakülte tarafından muhafaza edilir ve karar kalkınca sisteme yüklenir.
Yetkinin kanunla değil yönergeyle belirlenmiş olması eleştiriye açıktır. Ayrıca üniversitelerce alınan geniş kapsamlı gizlilik kararları akademik kariyeri zorlaştırabilir. Gizlilik kararı nedeniyle tez, doçentlik aşaması dâhil akademik terfilerde kullanılamayabilir.
Tezler Ulusal Tez Merkezine Nasıl Gönderilir
Süreç tez önerisinin kabulüyle başlar. Öğrenci, Tez Otomasyon Sistemine üye girişi yaparak Tez Veri Giriş Formunu doldurur. Sistem, kaydetme işleminden sonra bir referans numarası üretir. Ulusal Tez Merkezindeki düzenleme ve kontroller bu referans numarası üzerinden yürür.
Tez sınavında başarılı olan öğrenci form bilgilerini günceller. Tezin tam metni tek bir pdf dosyası olarak hazırlanır. Dosya sıkıştırılmamış ve şifresiz olmalıdır. Kişisel veriler ile ıslak imzalar, 6698 sayılı Kanun hükümlerine göre maskelenir veya çıkarılır.
Enstitü ve fakülteler, teslim aldıkları tezin elektronik kopyasını en geç üç ay içinde sisteme yükler. Ulusal Tez Merkezi bibliyografik bilgileri kontrol eder ve kataloglama kurallarına göre düzenler. Ardından tez tam metin olarak Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişime açılır. Yurt dışında yapılan ve denkliği kabul edilen doktora tezleri ise Üniversitelerarası Kurul Başkanlığınca Merkeze gönderilir.
Lisansüstü Tezlerin Erişime Açılması Hangi Hâllerde Ertelenir
Yönerge, lisansüstü tezlerin erişime açılması bakımından iki ayrı erteleme sebebi tanır. Birincisi patenttir. Tezle ilgili patent başvurusu yapılması veya patent alma sürecinin devam etmesi hâlinde erteleme istenebilir. Tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulu iki yıl süreyle erteleme kararı verebilir.
İkinci sebep haksız kazanç riskidir. Yeni teknik, materyal ve metotların kullanıldığı tezler bu kapsamdadır. Bu bilgiler henüz makaleye dönüşmemiş veya patentle korunmamışsa erişim engellenebilir. Karar yine danışmanın önerisi ve anabilim dalının uygun görüşü üzerine, yönetim kurulunun gerekçeli kararıyla ve altı ayı aşmamak üzere verilir.
Bu iki hüküm, lisansüstü tezlerin erişime açılması kuralının mutlak olmadığını gösterir. Erteleme talebinin süresinde ve gerekçeli biçimde yapılması gerekir. Talebin reddi hâlinde ortaya kesin ve yürütülebilir bir idari işlem çıkar.
Düzenleme Geçmişe Yürür mü
Öğretide kanunların geriye yürümemesi esası kabul edilmiştir. Kural olarak her kanun, yürürlüğe girdiği tarihten sonraki olaylara ve ilişkilere uygulanır. Daha önceki zamana rastlayan olaylara uygulanmaz. Hukuk güvenliği bunu gerektirir. Bu ilkeye göre lisansüstü tezlerin erişime açılması kuralı, yürürlük tarihinden sonra Ulusal Tez Merkezine gönderilen tezler hakkında uygulanmalıdır.
Madde Nasıl Düzenlenseydi Daha Uygun Olurdu
Yukarıda anlatılan aykırılıkları gidermek için farklı bir metin önerilebilir. Öneri şöyledir. Lisansüstü tezler, haklı bir gerekçesi olmamak kaydıyla yetkili kişilerin onayı ile bilime katkı sağlamak amacıyla Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi tarafından elektronik ortamda erişime açılır.
Erişime Açılmama İçin Haklı Sebepler Nelerdir
Özellikle sosyal bililimler alanı olmak üzere birçok alanda lisansüstü tezler kitap haline getirilmekte, hatta ve hatta bazı akademik kadrolar için üniversiteler tarafından kriterler düzenlenmektedir. Hatta ÜAK ve YÖK işbirliği ile çıkarılan Doçentlik Sınav Kriterlerinde Lisansüstü Tezlerden Üretilmiş Yayın başlığı altında “Uluslararası ve Ulusal yayınevleri tarafından yayımlanmış kitap” şeklinde kriterler bulunmaktadır.
Sahibinin onayı yok sayılarak tezin erişime açılması, tezini kitaba dönüştüren akademisyenler için sorun doğurur. Aşağıda bu duruma iki örnek verilmiştir.
Tezini Kitaba Dönüştüren Akademisyen İçin Ne Değişir
Birinci örnek Murat Doğan'ın doktora tezidir. Tez, Vakıflarda Mal Varlığı adını taşır ve Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde 1999 yılında tamamlanmıştır. Danışmanı Doç. Dr. İhsan Erdoğan'dır.
Aynı çalışma bir yıl sonra kitap olarak yayımlanmıştır. Kitap, Vakıflarda Mal Varlığı adıyla Seçkin tarafından 2000 yılında basılmıştır. Birinci basımı 317 sayfadır ve ISBN numarası 9753472579 olarak görünür.
İkinci örnek Şafak Narbay'ın yüksek lisans tezidir. Tez, Çekten Cayma ve Ödeme Yasağı adını taşır. Çalışma İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde 1995 yılında tamamlanmıştır ve danışmanı Prof. Dr. Ömer Teoman'dır.
Bu çalışma da kitaplaşmıştır. Kitap, Çekten Cayma ve Ödeme Yasağı adıyla Beta tarafından 1999 yılında yayımlanmıştır. İkinci basımı 111 sayfadır ve ISBN numarası 975-486-523-X olarak görünür.
Patent başvurusu ve dergiye makale gönderimi de özel durum oluşturur. Bir tezle ilgili patent başvurusu varsa çalışmanın daha önce hiçbir mecrada yayımlanmamış olması aranır. Örneğin bir akademisyen çalışmasını patent başvurusundan önce bildiri olarak sunmuş ve başvurusu ilk olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Yönergedeki iki yıllık erteleme imkânı da bu ihtiyaçtan doğmuştur.
Örnekler çoğaltılabilir. Ortak nokta şudur. Lisansüstü tezlerin erişime açılması, eser sahibinin sonraki yayın planını doğrudan etkiler. Bu nedenle erteleme ve gizlilik yolları başvuru sahibi tarafından zamanında değerlendirilmelidir.
Komisyon Görüşmelerinde Hangi İfadeler Kullanıldı
Bir üyemiz tezlerin yanında tüm yayınların erişime açılması gerektiğini ifade etmiş, altyapı eksikliğinden dolayı bu husus kabul görmemiştir. Diğer bir üyemizin telif hakları konusundaki hassasiyetinin yanı sıra bunun lisansüstü tezler için gösterilmemesi üzüntü vericidir. Üyemizin ifadeleri şu şekildedir. “Makul bir öneri gibi gözükse de lisansüstü tezlerin telifi enstitülere ve dolayısıyla üniversiteye, YÖK’e ait fakat bilimsel yayınların telifi ilgili dergiye ait. Dolayısıyla burada telif problemleri de ortaya çıkabilir. Makul gibi gözükse de böyle bir sıkıntı ortaya çıkabileceğinden…” Bilimsel yayınların telif nedeniyle erişime açılamayacağını ifade etmesi son derece doğrudur. Ancak lisansüstü tezlerin telifi enstitülere ve dolayısıyla üniversiteye ait olduğunu ifade etmek yanlıştır. Eser sahibi tezini makale haline getirirse telifi dergiye, kitap haline getirirse yayınevine devreder. Böyle bir durumda Üniversitenin bu kurallara aykırı olarak telifi başka yayınevine devretmesi mümkün değildir. Ki hiçbir yerde uygulanmamaktadır.
Üniversitelerde Ders Aracı Olarak Kullanılan Kitaplar, Teksirler Ve Yardımcı Ders Kitapları Dışındaki Yayınlarla İlgili Yönetmeliğin doktora tezleri başlıklı 10. Maddesinde “Üniversitelerde yayınlanacak doktora tezlerinin hazırlanması ve basımında uyulacak esaslar Üniversitelerin yetkili kurullarınca kararlaştırılır. Doktora tezleri için yazarlara herhangi bir telif hakkı ödenmez.” Yönünde yer alan hüküm de tezlerle ilgili telif ödenmeyeceğini ifade etmekle birlikte telif hakkının üniversiteye ait olduğu konusunda herhangi bir düzenleme öngörülmemiştir.
Erişim Kararına Karşı Hangi Hukuki Yollar Açıktır
Erteleme veya gizlilik talebinin reddi de lisansüstü tezlerin erişime açılması sürecine ilişkin bir idari işlemdir. Karar enstitü ya da fakülte yönetim kurulunca verilir. İşleme karşı önce ilgili yönetim kuruluna başvurmak mümkündür. Bu başvuru, işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur.
Dava yolu da açıktır. İptal davası, üniversitenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır. Dava açma süresi altmış gündür ve yazılı bildirimi izleyen günden başlar. Telafisi güç zarar doğuran hâllerde yürütmenin durdurulması istenebilir.
Dilekçede haklı sebebin somut olarak gösterilmesi gerekir. Patent başvuru numarası, dergi yazışması veya yayın sözleşmesi dosyaya eklenir. Üniversite kurul kararlarına karşı açılacak davaların işleyişi üniversite senatosu ve yönetim kurulu kararı iptal davası yazısında anlatılmıştır.
Lisansüstü tezlerin erişime açılması bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Tezinizin erişime açılması hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya çevrim içi soru formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Patent başvurusu bulunan tezin erişime açılması ertelenebilir mi?
Evet. Tezle ilgili patent başvurusu yapılmışsa veya süreç devam ediyorsa erteleme istenebilir. Karar, danışmanın önerisi ve anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü ya da fakülte yönetim kurulunca verilir. Erteleme süresi iki yıldır.
Haksız kazanç riski nedeniyle erteleme süresi ne kadardır?
Bu gerekçeyle verilen erteleme altı ayı aşamaz. Yeni teknik, materyal ve yöntemlerin kullanıldığı, henüz makaleye dönüşmemiş veya patentle korunmamış tezler kapsama girer. Karar yine danışmanın önerisi ve anabilim dalının uygun görüşü üzerine, gerekçeli olarak alınır.
Tez ne kadar sürede Ulusal Tez Merkezine yüklenir?
Enstitü veya fakülte, teslim aldığı tezin elektronik kopyasını en geç üç ay içinde sisteme yükler. Tam metin tek bir pdf dosyası olarak, sıkıştırılmadan ve şifresiz hazırlanır. Kişisel veriler ile ıslak imzalar 6698 sayılı Kanun uyarınca maskelenir veya çıkarılır. Merkez, bibliyografik bilgileri kontrol edip kataloglar.
Erteleme veya gizlilik talebinin reddine karşı ne yapılabilir?
Ret kararı, kesin ve yürütülebilir bir idari işlemdir. Önce kararı veren yönetim kuruluna başvurulabilir ve bu başvuru dava açma süresini durdurur. İptal davası, üniversitenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde altmış gün içinde açılır. Telafisi güç zarar doğuyorsa yürütmenin durdurulması istenebilir.
Tezini kitaba dönüştürmek isteyen yazar için erişim kararı ne değiştirir?
Erişime açılan tez, yayınevi ve dergi görüşmelerinde ilk yayın tartışması doğurabilir. Patent başvurularında ise çalışmanın daha önce hiçbir mecrada yayımlanmamış olması aranır. Bu nedenle erteleme ve gizlilik yolları tez teslim edilmeden önce değerlendirilmelidir. Talep, gerekçesi ve belgesiyle birlikte süresinde sunulur.
Bilgi Haberleri
ASGARİ ÜCRET ZAMMI
2025 Asgari ücret 22.104,00 lira oldu. Asgari ücret 2025 yılında %30 artışla net 22.104,00 TL olarak verilecek. Asgari ücret, 1 Ocak 2025 tarihinden geçerli olmak üzere net 22.104,00 lira olarak belirlendi. 2025 Yılı Asgari ücreti 22.104,00 lira oldu. 2025 yılında asgari ücret, %30 artışla net 22.104,00 TL olarak uygulanacak. Asgari ücret, 1 Ocak 2025 tarihinden geçerli olmak…
