TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Görevleri ve İşleyişi

Bu atıf zinciri bugün tartışmaya açıktır. 278 sayılı Kanun metnindeki bazı maddeler 2018 yılında yürürlükten kaldırılmıştır. Kaldırma, 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yapılmıştır. Anayasa Mahkemesi 7/12/2023 tarihli ve E. 2021/125, K. 2023/213 sayılı kararıyla bu kaldırma hükümlerini iptal etmiştir.

Kurul Üyeleri Nasıl Belirlenir?

Üye yapısını Yönetmeliğin 5. maddesi düzenler. TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu dokuz üyeden oluşur. Üyeler, TÜBİTAK Başkanının önerdiği adaylar arasından Bilim Kurulu tarafından seçilir. Görev süresi dört yıldır.

Üyelerin en az biri hukukçudur. Diğer üyeler sosyal ve beşeri bilimler, temel bilimler, sağlık bilimleri ile mühendislik alanlarından gelir. Bir üye en fazla iki dönem seçilebilir. Bilim Kurulu, üyelerden birini Kurul Başkanı olarak belirler. Kurul da kendi üyeleri arasından bir başkan vekili seçer. Başkan vekilinin görev süresi yine dört yıldır.

Araştırma ve yayın etiğine aykırı davranışları saptanmış kişiler üye olamaz. Aynı yasak danışmanlar için de geçerlidir. Üyelere Bilim Kurulunca belirlenen tutarda huzur hakkı ödenir.

Üye kompozisyonu incelemenin niteliğini etkiler. Dosyalar çoğu zaman hem alan bilgisi hem usul değerlendirmesi gerektirir. Hukukçu üye şartı bu ikinci ihtiyacı karşılar. Alan bilgisi yetmediğinde Kurul dışarıdan danışman görevlendirebilir.

Toplantı ve Karar Yeter Sayısı Nasıl Hesaplanır?

Kurul her ay en az bir kez toplanır. Toplantı yeter sayısı altı, karar yeter sayısı beştir. Toplantıların yeri, günü ve saati önceden belirlenir. Bunu her yılın ocak ayındaki ilk toplantı karara bağlar.

Mazeret bildirmeden üst üste iki toplantıya katılmayan üyenin üyeliği kendiliğinden düşer. On iki ay içinde toplam dört toplantıya katılmama da aynı sonucu doğurur.

Bu sayılar usul denetiminde işe yarar. Dokuz üyeli bir kurulda etik ihlali kararı en az beş üyenin oyunu gerektirir. Karar tutanağındaki katılım ve oy sayısı da bir usul verisidir. Bu veri dava aşamasında incelenebilir.

Kurulun Görev Alanına Giren İşler

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu görev alanını Yönetmeliğin 2. maddesi çizer. Kapsama şu işler girer.

• Kuruma önerilen, Kurumca desteklenen ve sonuçlanan akademik projeler ile destekler, teşvik ve ödül faaliyetleri

• Kurumca yayımlanmış veya Kuruma yayımlanmak üzere gönderilmiş her türlü yayın

• Değerlendirme, izleme ve karar süreçlerinde görev alan hakem, danışman, uzman ve editörlerin bu görevleriyle ilgili davranışları

• Aynı süreçlerde görev alan panelist, moderatör, izleyici, raportör ve komite üyelerinin davranışları

Bu son başlık çoğu zaman gözden kaçar. Panelde görev alan veya hakemlik yapan akademisyen de Kurulun inceleme alanındadır.

Etik ihlali sayılan davranışları Yönetmeliğin 9. maddesi sayar. Uydurma, çarpıtma ve aşırma listenin başında gelir. Liste, asılsız etik ihlali iddiasında bulunmayı da kapsar.

Görevleri ise 6. madde sayar. Kurul, etik ve bilimsel ölçütler konusunda farkındalık oluşturur. Kapsamdaki konuları inceler, uzman veya birim görüşü alır, ilgili kişilerle yazışır. İnceleme sonucunu ve varsa yaptırım önerisini Başkana sunar. Uygulama birliği için ilke kararı alıp Başkan onayına sunabilir.

Kurulun Görev Alanı Dışında Kalan Konular

İnsan etiği ve hayvan etiği konuları Kurulun görev alanı dışındadır. Yönetmeliğin 6. maddesinin ikinci fıkrası bunu açıkça söyler. Böyle bir şüphe doğduğunda bilgi ve belgeler ilgili kurum veya kuruluşlara gönderilir.

Ayrım uygulamada sık karışır. Girişimsel bir araştırmada izin alınmadığı iddiası, ilgili etik kurulun ve üniversitenin konusudur. Ayrıntısı etik kurul izninin alınmaması yazısında ele alınmıştır.

Kapsam denetimi incelemenin ilk adımıdır. Kapsam dışı olduğuna karar verilen konu işlemden kaldırılır.

Etik İnceleme Süreci Nasıl İşler?

Süreç ihbar veya başvuruyla başlar. Yönetmeliğin 7. maddesine göre başvurular Başkan tarafından Kurula sevk edilir. Kurul kendiliğinden inceleme açmaz. Toplantı gündemini Kurul Başkanı hazırlar.

Görev alanına giren konuda üyeler arasından bir raportör belirlenir. Raportör dosyayı inceler ve Kurula rapor sunar. Kurul, incelemenin her aşamasında danışman görüşüne başvurabilir. Danışman raporunu en geç bir ay içinde verir. Talep üzerine ek süre verilmesi mümkündür.

İnceleme sürerken geçici sonuçlar doğabilir. Kurul, ilgili kişinin yürüyen projelerinin devam edip etmeyeceğine karar verebilir. Yeni başvuruların kabulü ile yayın ve sunum yapılması da bu kararın konusudur. Kişinin değerlendirme süreçlerinde görev alıp alamayacağına da burada karar verilir.

Yazışma usulü de Yönetmelikte belirlenmiştir. Danışmanlarla, Kurum birimleriyle ve ilgili kişilerle yazışmayı Kurul Başkanı yürütür. Diğer kurum ve kuruluşlarla yazışma ise Başkanlık eliyle yapılır. Karar sonrası üyelere verilen belgeler Kurul Başkanlığına iade edilir veya imha edilir.

Yönetmelik incelemeye süre sınırı koyar. Konu gündeme alındıktan sonra incelemenin altı ayda tamamlanması esastır. Süre uzarsa Kurul gerekçesini Başkanlığa bildirir. İncelemeye başlama yetkisi ise eylem tarihinden itibaren beş yılla sınırlıdır. Bu sınırın ayrıntısı etik ihlallerinin incelenmesinde zamanaşımı yazısındadır.

Ön İnceleme ve Esas İnceleme Ayrımı

Yönetmelik iki aşamalı bir yapı kurar. İlk aşamada raportör ön inceleme yapar. Değerlendirmesini veya Ön İnceleme Raporunu Kurula sunar. Kurul burada iki seçenekten birini kullanır. İncelemenin devamına karar verir ya da etik ihlali bulunmadığını tespit eder.

İkinci aşama esas incelemedir. Raportör mevcut bilgi, belge ve delilleri değerlendirir. Nihai İnceleme Raporunu hazırlayıp Kurula sunar. Kurul son değerlendirmesini yaparak karara varır.

İki aşama arasındaki fark savunmanın kurgusunu da değiştirir. Ön incelemede tartışma daha çok iddianın kapsamı ve ciddiyeti üzerinedir. Esas incelemede ise delil değerlendirmesi öne çıkar.

Dosyaya erişim sınırlıdır. Yönetmeliğin 12. maddesine göre raportör, danışman ve birim isimleri ile raporlar gizlidir. Bu belgeler yalnız hakkında inceleme yapılan kişiye verilebilir. Erişimin çerçevesini 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu çizer. Verilirken raportör, danışman, uzman, birim ve iddia sahibinin isimleri belirtilmez.

İhbarda bulunan kişi de sonuçtan haberdar edilir. Yönetmeliğe göre iddia sahibine kararı Kurul Başkanı yazılı olarak bildirir. Bu bildirim, dosyanın gizli belgelerine erişim anlamına gelmez.

Savunma Hakkının Kullanılması

Kurul, incelemenin her aşamasında açıklama veya savunma isteyebilir. Etik ihlali kararı verilebilmesi için kişinin savunmasının alınması gereklidir.

Sürenin başlangıcı ayrıca kontrol edilmelidir. Savunma talebini içeren yazının ilgiliye ulaştığı tarihten itibaren bir aylık süre işler. Geçerli mazeret olmaksızın bu süre içinde cevap verilmezse savunma hakkından feragat edilmiş sayılır. İnceleme, mevcut bilgi ve belgelere göre sürdürülür.

Savunmanın içeriği iddianın türüne göre değişir. Aşırma iddiasında kaynak gösterme biçimi ve metin karşılaştırması öne çıkar. Haksız yazarlık iddiasında katkı belgeleri ve yazışmalar önem taşır. Örnek bir metin yapısı için etik kurul savunma örneği yazısı incelenebilir.

Savunma alınmadan kurulan ihlal kararı usul yönünden sakat olabilir. Bu eksiklik iptal davasında ayrıca ileri sürülebilir.

Kurul Hangi Yaptırımlara Karar Verebilir?

Yönetmeliğin 10. maddesi iki ayrı sonuç öngörür. Kasıt veya ağır ihmal yoksa kişi yazılı olarak uyarılır. Uyarıyı Kurul Başkanı yapar.

Kasıt ya da ağır ihmal varsa süreli yaptırım gündeme gelir. Fiilin ağırlığına göre öngörülen süreler şunlardır.

• Destekleyen kuruluşu belirtmeme ile kendi çalışmasından kaynak göstermeden alıntı yapmada altı aydan bir yıla kadar

• Kabul ve taahhüt beyanlarına uymamada bir yıldan üç yıla kadar

• Tekrar yayım ve dilimlemede bir yıldan iki yıla kadar

• Uydurma, çarpıtma, aşırma, haksız yazarlık, Kurum kaynaklarının usule aykırı kullanımı ve görevi kötüye kullanmada bir yıldan beş yıla kadar

Süre, Başkanlığın onay tarihinde başlar. Yaptırım süresince kişi Kurumun değerlendirme süreçlerinde görev alamaz. Hakemlik, panelistlik ve editörlük gibi görevler onay tarihinde sona erer. Kişi, Kurum tarafından verilen ödüllere aday gösterilemez.

Kişinin yürüyen projeleri, bursları ve etkinlik görevleri de karara bağlanır. Bu konuda Kurulun önerisiyle Başkan karar verir. Kurum yayınlarında etik kurallara aykırılık bulunan yazılar geri çekilmiş sayılır. Durum, aynı yayın yoluyla gerekçesiyle birlikte duyurulur.

Sürenin belirlenmesinde iki kural daha devreye girer. Başkan, gerekçe göstererek önerilen süreyi üçte bir oranında artırabilir veya azaltabilir. Bu yetki kullanılırken 10. maddedeki azami süreler dikkate alınmaz. Ayrıca tekrar hali ağırlaştırıcı sayılır. Onay tarihinden itibaren beş yıl içinde yeni bir ihlal tespit edilebilir. Bu halde yaptırım süresi yarı oranında artar.

Kararın kapsamına giren her başlık ayrı bir hak kaybı doğurabilir. Bu nedenle savunmada yalnız ihlal iddiası değil, önerilen yaptırımın ölçülülüğü de tartışılır.

Asılsız ihbarda bulunan kişiye ihbarının asılsız çıktığı bildirilir. Aynı kişiden gelecek yeni ihbarın kabul edilmeyeceği de duyurulur. Kurul ayrıca bir yıl süreyle proje süreçlerinin sürdürülmemesini önerebilir. Yaptırım kararı, kişinin bağlı olduğu kurumun üst yöneticisine gizli belge formatında bildirilir.

AYEK Kararlarının Hukuki Niteliği

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu kararları tek başına yaptırım doğurmaz. Kararı TÜBİTAK Başkanına Kurul Başkanı sunar. Yaptırımın uygulanabilmesi için Başkanın onayı gerekir. Başkan, kararı gerekçesiyle birlikte yeniden incelenmek üzere iade de edebilir.

Bu yapı dava açarken belirleyicidir. Kişinin hukuki durumunu değiştiren işlem, Başkan onayına dayanan yaptırım işlemidir. TÜBİTAK bir kamu tüzel kişisidir. Bu nedenle işlem idari işlem sayılır ve idari yargıda denetlenir. İptal sebepleri idari işlem iptal davaları yazısında açıklanmıştır.

Karar bir disiplin cezası değildir. Kurum personeli hakkında ilgili mevzuata göre ayrıca işlem yapılır. Kararın kişinin kurumuna bildirilmesi de ayrı bir sürecin önünü açabilir.

Yönetmelik, geçmişe etki konusunda lehe hüküm ilkesini benimser. Geçici maddelere göre yürürlük tarihinde Kurul gündeminde bulunan dosyalarda da lehe hükümler uygulanır. Bu ilke, 2018 değişikliğinden önce başlamış incelemelerde ileri sürülebilir.

AYEK ile Üniversite ve ÜAK Etik Kurullarının Görev Ayrımı

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu yalnız Kurumla bağlantılı işleri inceler. Bir çalışma TÜBİTAK projesi kapsamında değilse AYEK'in görev alanına girmez. Aynı sonuç, Kurum yayını sayılmayan çalışmalar için de geçerlidir.

Üniversitelerin bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulları kendi mevzuatına göre çalışır. Akademik personelin disiplin sorumluluğu ise 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu hükümlerine tabidir.

Doçentlik başvurusundaki etik ihlal iddiaları ise Üniversitelerarası Kurul bünyesindeki etik komisyonlarda incelenir. Bu sürecin işleyişi doçentlik etik ihlal itirazı yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Aynı fiil birden fazla süreçte incelenebilir. Bir mercinin kararı diğerini kendiliğinden bağlamaz. Her merci kendi mevzuatındaki tanımlara ve usule göre değerlendirme yapar.

Görev ayrımı belge toplarken de kendini gösterir. TÜBİTAK dosyasına verilen savunma, üniversitedeki soruşturmada kendiliğinden delil sayılmaz. Her sürece o mercinin mevzuatına göre ayrı bir savunma hazırlanması gerekir.

AYEK Kararlarına Karşı Başvuru Yolları

Yönetmelik önce idari bir itiraz yolu öngörür. Karar, ilgiliye Başkanlık tarafından yazılı olarak bildirilir. Tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz başvurusu, incelenmek üzere Başkan tarafından yeniden Kurula sevk edilir.

İtirazın reddi halinde yargı yolu açıktır. İdare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür. Süreyi 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu belirler. Sürenin hesabı ayrı bir tartışma doğurur. Yönetmelikteki itiraz yolunun aynı Kanunun 11. maddesi kapsamında sayılıp sayılmayacağı burada önem taşır. Yaptırımın sonuçları ağırsa dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması da istenebilir.

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Konusunda Avukat Desteği

AYEK etik ihlal incelemesi bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.

AYEK etik ihlal incelemesi hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.