TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği
TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği
TÜBİTAK bünyesindeki etik kurulun dayanağını, kapsamını, üye yapısını, inceleme usulünü, savunma güvencesini ve yaptırım süresi cetvelini madde numaralarıyla inceleyen şerh. Değişiklik geçmişi ve dava yolu da ele alınıyor.
TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği bir kurum düzenlemesidir. Bu metin, AYEK kısaltmasıyla anılan kurulun görev, yetki ve çalışma usulünü belirler. Gövde on altı madde ile üç geçici maddeden oluşur. Yönetmelik, Bilim Kurulunun 7 Kasım 2015 tarihli ve 247 sayılı toplantısında kabul edildi. 12 Mayıs 2018 tarihli ve 277 sayılı toplantıda ise geniş biçimde değiştirildi.
Yönetmeliğin Amacı ve Kapsamı
Birinci madde amacı tek cümlede verir. Yönetmelik, TÜBİTAK bünyesindeki kurulun görev, yetki ve sorumluluklarını belirler. Çalışma usul ve esasları da aynı amacın parçasıdır.
Asıl belirleyici hüküm ikinci maddedir. Kapsam iki bent hâlinde çizilmiştir. Birinci bent, Kuruma önerilen, Kurum tarafından desteklenen ve sonuçlanan akademik projeleri kapsar. Destekler ile teşvik ve ödül faaliyetleri de bu bendin içindedir. Kurum tarafından yayımlanmış ya da yayımlanmak üzere gönderilmiş her türlü yayın buraya girer.
İkinci bent kişi ölçütüyle çalışır. Kurumun değerlendirme, izleme ve karar verme süreçlerinde görev alanları hedef alır. Hakem, danışman, uzman, editör, panelist, moderatör, izleyici, raportör ve kurul üyesi bu görevlilere örnektir. Bu kişilerin görevleriyle ilgili etik kural ihlalleri de kapsamdadır.
Kapsamın iki önemli sınırı vardır. İlk sınırı altıncı maddenin ikinci fıkrası koyar. İnsan etiği ve hayvan etiği konuları kurulun görev alanı dışındadır. Bu alanlarda şüphe doğarsa bilgi ve belgeler ilgili kuruma gönderilir. İkinci sınır ise özneyle ilgilidir. Girişimcilerin ve firmaların etik ihlallerini ise ayrı bir düzenleme karşılar. Bu metin TÜBİTAK Endüstriyel Etik Kurulu Yönetmeliği adını taşır. Kavramın genel çerçevesi için etik ihlal kavramının kapsamı ayrıca değerlendirilebilir.
Yönetmeliğin Dayandığı Kanuni Çerçeve
Üçüncü madde dayanağı gösterir. Metin, 17/07/1963 tarihli ve 278 sayılı Kanunun 1, 3, 4 ve 5. maddelerine dayanır. İkinci dayanak, TÜBİTAK Bilim Kurulunun Çalışma Usul ve Esaslarına İlişkin Yönetmeliktir.
Bu dayanak zinciri bugün büyük ölçüde değişmiştir. 278 sayılı Kanunun adı, 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı KHK'nin 98. maddesiyle değiştirildi. Kanun bugün
Sık Sorulan Sorular
TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği Resmî Gazete'de yayımlandı mı
Hayır, bu metin Resmî Gazete'de yayımlanmamıştır ve mevzuat.gov.tr kayıtlarında da yer almaz. Yönetmelik TÜBİTAK Bilim Kurulu kararıyla kabul edilmiş, işlenmiş hâli Kurumun kendi sitesinde duyurulmuştur. 3011 sayılı Kanunun 1. maddesi kamu tüzel kişilerinin kamuyu ilgilendiren yönetmeliklerinin yayımlanmasını öngördüğü için bu nokta dava dilekçesinde tartışılabilir.
Yönetmelikte en son ne zaman değişiklik yapıldı
Son değişiklik 12 Mayıs 2018 tarihli ve 277 sayılı Bilim Kurulu toplantısında yapılmıştır. Metnin ilk hâli ise 7 Kasım 2015 tarihli ve 247 sayılı toplantıda kabul edilmişti. TÜBİTAK'ın yayımladığı işlenmiş metnin sonundaki tablo bu iki tarihi birlikte gösterir.
adını taşır. Aynı KHK, Kanunun 1, 3 ve 5. maddelerini yürürlükten kaldırdı. Dördüncü madde ise aynı KHK ile değiştirildi. Bu değişiklik Anayasa Mahkemesinin 7/12/2023 tarihli, E.2021/125 ve K.2023/213 sayılı kararıyla iptal edildi. Maddenin birinci fıkrası, 19/2/2025 tarihli ve 7542 sayılı Kanunla yeniden düzenlendi.
İkinci dayanak da ortadan kalkmıştır. Yerine 19/2/2019 tarihli ve 30691 sayılı Resmî Gazete'de yeni bir metin çıktı. TÜBİTAK Yönetim Kurulunun Çalışma Usul ve Esaslarına İlişkin Yönetmelik 12. maddesiyle eski metni kaldırdı. Araştırma ve yayın etiği kurulu yönetmeliği bakımından bunun somut bir sonucu vardır. 703 sayılı KHK, 278 sayılı Kanunda geçen Bilim Kurulu ibarelerini Yönetim Kurulu olarak değiştirdi. Yönetmelik metni ise hâlâ Bilim Kurulu diyor. Üye seçiminden huzur hakkına kadar her madde bu ifadeyi taşıyor.
Dayanaktaki bu boşluk yönetmeliği kendiliğinden geçersiz kılmaz. Ancak bireysel işleme karşı açılan davada yetki ve dayanak tartışması gündeme gelebilir.
Yönetmelikte Tanımlanan Etik İhlal Halleri
Dokuzuncu madde etiğe aykırı başlıca davranışları sayar. Sayım tüketici değildir, çünkü madde "başlıca" ifadesini kullanır. Bentler şunlardır:
Uydurma: Hayali veri sunmak, rapor etmek veya yayımlamak.
Çarpıtma: Araştırma araç gereçlerinde, işlemlerde veya kayıtlarda değişiklik yapmak ya da sonuçları değiştirmek.
Aşırma: Başkalarının fikir, yöntem, veri, yazı ve şekillerini usulüne uygun atıf yapmadan kullanmak.
Tekrar yayım: Bir araştırmanın sonuçlarını önceki yayımı belirtmeden birden fazla kez yayımlamak.
Dilimleme: Sonuçları bütünlüğü bozacak biçimde parçalayarak birden fazla yayın yapmak.
Destekleyen kuruluşu belirtmeme: Desteğin belirtilmesi gerekirken belirtmemek.
Kendi yayımlanmış çalışmasından kaynak göstermeden alıntı yapmak.
Kurumca sağlanan kaynakları amacına veya usulüne aykırı kullanmak.
Kabul ve taahhüt beyanlarına uymama: Yanıltıcı veya eksik beyanda bulunmak.
Görevi ihmal veya kötüye kullanma: Hakem, panelist ve benzeri görevlerde usule aykırı davranmak.
Asılsız veya dayanaksız olarak etik kural ihlali iddiasında bulunmak.
Metin "intihal" yerine "aşırma" terimini kullanır. Bu ayrım, YÖK mevzuatıyla yapılan karşılaştırmalarda önem taşır. Sayımın son bendi ise ihbarcıyı hedef alır. Uydurma fiilinin unsurları ve haksız yazarlık iddiaları ayrı ayrı incelenmelidir.
Kurulun Oluşumuna İlişkin Hükümler
Beşinci madde kurulun yapısını düzenler. Kurul dokuz üyeden oluşur. Üyelerin en az biri hukukçudur. Diğer üyeler sosyal ve beşeri bilimler, temel bilimler, sağlık bilimleri ve mühendislik alanlarından gelir.
Seçim usulü iki aşamalıdır. Adayları Başkan önerir, seçimi Bilim Kurulu yapar. Görev süresi dört yıldır ve bir üye en fazla iki dönem seçilebilir. Kurul Başkanını da aynı organ belirler. Başkan vekilini ise kurul kendi üyeleri arasından seçer.
Toplantı düzeni fıkra üçte yer alır. Kurul her ay en az bir kez toplanır. Toplantı yeter sayısı altı, karar yeter sayısı beştir. Mazeret bildirmeden üst üste iki kez katılmayan üyenin üyeliği kendiliğinden düşer. Aynı sonuç, on iki ay içinde toplam dört kez katılmama hâlinde de doğar. Beşinci fıkra ek bir yasak getirir. Araştırma ve yayın etiğine aykırı davranışları saptanmış kişiler üye veya danışman olamaz.
Altıncı fıkra kurul üyelerine huzur hakkı ödenmesini öngörür ve tutarı Bilim Kurulu belirler. Sekizinci madde ise dışarıdan uzman desteğini düzenler. Kurul, gerekli görürse bir veya daha fazla danışmanın görüşüne başvurabilir. Görevlendirilen danışman, gizlilik ilkesine uyarak yaptığı incelemeyi en geç bir ay içinde rapora bağlar. Danışmanın talebi ve kurulun uygun görmesi hâlinde ek süre verilebilir. Danışman gerektiğinde toplantıya davet edilebilir ve seyahat masrafları Kurum tarafından karşılanır.
İnceleme Usulüne İlişkin Hükümler
Yedinci madde incelemenin bütün akışını düzenler. Gündemi Kurul Başkanı hazırlar. Kurul, gündemdeki konuyu önce görev alanı yönünden değerlendirir. Kapsam dışı sayılan konu işlemden kaldırılır.
Kapsamda olduğuna karar verilen dosyada üçüncü fıkra tedbir niteliğinde bir yetki tanır. Kurul, ilgili kişilerin yürüyen proje ve etkinliklerinin devam edip etmeyeceğine karar verebilir. Yeni başvuruların kabul edilip edilmeyeceği de aynı fıkra kapsamındadır. Kurum yayın organlarında yayın yapmak da bu kararın konusudur. Değerlendirme süreçlerinde görev almak aynı kapsama girer. Bu yetki inceleme sonuçlanmadan kullanılabilir.
Kurul, görev alanına giren dosya için üyeleri arasından bir raportör belirler. Raportör ön inceleme sonucunu kurula sunar. Kurul bu aşamada incelemenin devamına ya da ihlal bulunmadığına karar verir. Raportör süreç sonunda Nihai İnceleme Raporunu hazırlar. On birinci fıkraya göre incelemenin gündeme alınmasından itibaren altı ayda tamamlanması esastır. Süre aşılırsa kurul gerekçesini Başkanlığa iletir.
Başvuru ve İhbar Üzerine İnceleme
Sürecin kapısı birinci fıkradır. Başkan, etik kural ihlali iddiası içeren başvuruları inceleme yapılması için kurula sevk eder. Kurul kendiliğinden bir başvuruyu gündemine almaz.
İhbarcının konumu da düzenlenmiştir. Sekizinci fıkra uyarınca Kurul Başkanı, alınan kararı iddia sahibine yazılı olarak bildirir. Buna karşılık asılsız ihbar yaptırımsız değildir. Onuncu madde asılsız ihbarcıya iki sonuç bağlar. Kişiye durum bildirilir ve yeni ihbarının kabul edilmeyeceği duyurulur.
Resen İnceleme Yetkisi
Metinde kurula doğrudan resen inceleme başlatma yetkisi veren açık bir hüküm yoktur. Altıncı madde kurula kapsamdaki etik konuları inceleme görevi verir. Ancak harekete geçirici işlem, Başkanın sevkidir.
Bu yapı kurulu bağımsız bir soruşturma organı olmaktan uzaklaştırır. Kurumun kendi süreçlerinde ortaya çıkan şüpheler de Başkanlık kanalıyla gündeme taşınır. Kurul ayrıca uygulama birliği için ilke kararı alabilir ve bunu Başkan onayına sunar. İncelemeye başlama yetkisi ise on birinci maddedeki beş yıllık süreyle sınırlıdır. Etik incelemelerinde zamanaşımı bu nedenle ayrı bir savunma başlığıdır.
Savunma Hakkını Düzenleyen Maddeler
Araştırma ve yayın etiği kurulu yönetmeliği savunma hakkını yedinci maddenin dördüncü fıkrasında güvence altına alır. Fıkranın anahtar cümlesi şudur:
"Etik kural ihlali kararı verilebilmesi için, kişinin savunmasının alınması gereklidir."
Bu hüküm, savunma alınmadan verilen ihlal kararını sakatlayan bir usul kuralıdır. Fıkra aynı zamanda bir süre öngörür. Yazılı talep ilgiliye ulaştığı anda bir aylık süre işlemeye başlar. Kişi bu süre içinde geçerli mazereti olmadan cevap vermezse savunma hakkından feragat etmiş sayılır. Bu durumda inceleme mevcut bilgi ve belgelerle sürer.
Savunmanın hazırlanmasını zorlaştıran hüküm on ikinci maddedir. Kurul kararlarına dayanak olan inceleme belgeleri gizlidir. Raportör, danışman ve birim isimleri ile raporları da gizlilik kapsamındadır. Bu bilgilere erişimin çerçevesini 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu çizer. Belgeler yalnızca hakkında inceleme yapılan kişiye verilebilir. Verilirken raportör, danışman, uzman, birim ve iddia sahibinin isimleri belirtilmez. Etik kurul savunmasının hazırlanması bu sınırlar dikkate alınarak planlanır.
Yaptırımları Düzenleyen Maddeler
Onuncu madde iki farklı sonuç öngörür. Kurul, ihlalin kasıt ya da ağır ihmalle gerçekleşmediğine karar verebilir. Bu hâlde Kurul Başkanı ilgili kişiyi yazılı olarak uyarır. Uyarı, sonraki çalışmalarda daha dikkatli olmayı hatırlatır. Kasıt veya ağır ihmal varsa ve durum inandırıcı belgelerle ispatlanmışsa yaptırım uygulanır. Süre, Başkanlık onay tarihinden başlar.
Karar akışı da aynı yapıya bağlıdır. Kurul Başkanı, kurul kararlarını Başkana sunar. Yaptırım önerilmesi hâlinde yaptırımın Başkan tarafından onaylanması gerekir. Başkan, kararı gerekçesiyle birlikte yeniden incelenmek üzere iade edebilir.
Üçüncü fıkra süreleri fiile göre ayırır:
Destekleyen kuruluşu belirtmeme ve kendi çalışmasından kaynak göstermeden alıntı yapma: altı aydan bir yıla kadar.
Kabul ve taahhüt beyanlarına uymama: bir yıldan üç yıla kadar.
Tekrar yayım ve dilimleme: bir yıldan iki yıla kadar.
Uydurma, çarpıtma, aşırma, haksız yazarlık, kaynakları amacına aykırı kullanma ve görevi ihmal veya kötüye kullanma: bir yıldan beş yıla kadar.
Sürenin tespiti kurulun tekelinde değildir. Yedinci maddenin altıncı fıkrası Başkana takdir yetkisi tanır. Başkan, azami süreleri dikkate almaksızın süreyi üçte bir oranında artırabilir veya azaltabilir. Bu takdirin gerekçesini de karara yazar. Beşinci fıkra ayrıca görev yasağı getirir. Yaptırım süresince kişi hakem, danışman, panelist ve benzeri görevlerde bulunamaz.
Dördüncü fıkra devam eden ilişkileri kapsar. Kişinin proje, burs ve etkinlikteki görevi de tartışmaya girer. Bu görevin sürüp sürmeyeceğine Başkan karar verir. Aynı fıkraya göre bu kişiler Kurum tarafından verilen ödüllere aday gösterilemez. Sekizinci fıkra da ek bir sonuç doğurur. Kurum personeli olanlar hakkında ayrıca ilgili mevzuata göre işlem yapılır.
Yaptırımın etkisi TÜBİTAK ile sınırlı kalmaz. Yedinci fıkra bir bildirim ödevi getirir. Başkanlık, kararı kişinin bağlı olduğu kurumun üst yöneticisine gizli belge formatında bildirir. Kurum yayınlarındaki ihlalli yazılar ise geri çekilmiş sayılır. Durum aynı yayın aracılığıyla duyurulur. Dokuzuncu fıkra tekerrür kuralı koyar. Onay tarihinden itibaren beş yıl içinde yeni bir ihlal tespit edilirse yaptırım süresi yarısı kadar artırılır.
Yönetmelikte Yapılan Son Değişiklikler
Metnin sonundaki tablo iki tarih gösterir. İlk kabul 7 Kasım 2015 tarihli ve 247 sayılı toplantıdır. Tek değişiklik ise 12 Mayıs 2018 tarihli ve 277 sayılı toplantıyla yapılmıştır.
2018 değişikliği metnin omurgasına dokundu. Dördüncü maddeye "İtiraz" tanımı eklendi. Yedinci maddenin yedinci fıkrası da değişti. Yeni metin, karara karşı tebliğden itibaren on beş günlük itiraz süresi getirdi. Aynı maddeye altı aylık inceleme süresini düzenleyen fıkra eklendi. Dokuzuncu maddenin son bendi yürürlükten kaldırıldı. Onuncu maddeye ise fiil bazlı süre cetvelini içeren üçüncü fıkra eklendi.
On üçüncü madde eski düzenlemeyi kaldırır. Kaldırılan metni Bilim Kurulu, 4 Eylül 2010 tarihli ve 189 sayılı toplantısında kabul etmişti. O yönetmelik 15 Ekim 2010'da yürürlüğe girmişti. On dördüncü madde ise eski bir belgeye köprü kurar. 1 Şubat 2003 tarihli ve 108 sayılı toplantıda kabul edilen Çalışma Esaslarına yapılan atıflar, bu Yönetmeliğe yapılmış sayılır.
Araştırma ve yayın etiği kurulu yönetmeliği 2018'den bu yana güncellenmemiştir. Kurumun diğer düzenlemeleri ise Yönetim Kurulu kararlarıyla değişmeyi sürdürüyor. Örneğin uluslararası yayın teşvikinin usul ve esasları 7 Şubat 2025 tarihinde değişti. Bu değişikliği 72 sayılı Yönetim Kurulu kararı getirdi. Yürürlükteki işlenmiş metin TÜBİTAK'ın resmî mevzuat sayfasında yayımlanmaktadır.
Yönetmelik Hükümlerinin Yargısal Denetimi
Araştırma ve yayın etiği kurulu yönetmeliği hukuken bir düzenleyici işlemdir. 2575 sayılı Danıştay Kanununun 24. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi belirleyicidir. Bu bent, kamu kuruluşlarınca çıkarılan ve ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemleri anar. Bunlara karşı açılacak iptal davaları ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda görülür.
İkinci yol bireysel işlem üzerinden ilerler. 2577 sayılı Kanunun 7. maddesinin dördüncü fıkrası şu imkânı tanır:
"Ancak bu işlemlerin uygulanması üzerine ilgililer, düzenleyici işlem veya uygulanan işlem yahut her ikisi aleyhine birden dava açabilirler. Düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması bu düzenlemeye dayalı işlemin iptaline engel olmaz."
Yaptırım kararıyla karşılaşan araştırmacı bu nedenle iki ayrı iddiayı birlikte ileri sürebilir. Ayrıca yayım biçimi tartışmaya açıktır. 3011 sayılı Kanunun 1. maddesi bir yayım ödevi koyar. Kamu tüzel kişilerinin kamuyu ilgilendiren yönetmelikleri Resmî Gazete'de yayımlanır. Yönetmelik ise Resmî Gazete'de yayımlanmamıştır. Bu eksiklik iki noktada sonuç doğurabilir. Sürelerin başlangıcı ve hükmün ilgiliye karşı ileri sürülebilirliği dava dilekçesinde tartışılabilir. Dava açılırken yürütmenin durdurulması talebi ayrıca değerlendirilmelidir.
Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği Konusunda Avukat Desteği
Araştırma ve yayın etiği kurulu yönetmeliği bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Yönetmelik hükümlerinin dosyanıza nasıl uygulanacağı hakkında değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
AYEK savunma almadan etik ihlal kararı verebilir mi
Yönetmeliğin 7. maddesinin dördüncü fıkrası, ihlal kararı verilebilmesi için kişinin savunmasının alınmasını şart koşar. Buna karşılık yazılı talep ulaştıktan sonra geçerli mazeret olmaksızın bir ay içinde cevap verilmezse savunma hakkından feragat edilmiş sayılır. Bu hâlde inceleme mevcut bilgi ve belgelerle sürdürülür.
Etik ihlal yaptırımı en fazla kaç yıl olabilir
Yönetmeliğin 10. maddesinin üçüncü fıkrasındaki en ağır bant bir yıldan beş yıla kadardır. Bu bant uydurma, çarpıtma, aşırma, haksız yazarlık, Kurum kaynaklarının amacına aykırı kullanımı ile görevi ihmal veya kötüye kullanma fiilleri için öngörülmüştür. Başkan, 7. maddenin altıncı fıkrasına dayanarak süreyi gerekçe göstererek üçte bir oranında artırabilir ya da azaltabilir.
Kurul incelemeye kaç yıl içinde başlayabilir
İncelemeye başlama yetkisi, iddiaya konu eylemin gerçekleştiği tarihten itibaren beş yıldır. Bu süre yönetmeliğin 11. maddesinde düzenlenmiştir. Aynı fiil suç oluşturur ve ayrıca ceza davası açılırsa kurulun inceleme yetkisi bakımından zamanaşımı durmuş sayılır.
Yönetmeliğe karşı iptal davası hangi mahkemede açılır
Ülke çapında uygulanan bir düzenleyici işlem söz konusu olduğu için 2575 sayılı Danıştay Kanununun 24. maddesi uyarınca ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda dava açılır. Kişiye uygulanan yaptırım kararına karşı açılan davada ise 2577 sayılı Kanunun 7. maddesinin dördüncü fıkrası gereği düzenleyici işlem ile uygulama işlemi birlikte dava edilebilir.
Yönetmelik insan ve hayvan deneylerine ilişkin etik ihlalleri kapsıyor mu
Kapsamaz. Altıncı maddenin ikinci fıkrası insan etiği ve hayvan etiği konularını kurulun görev alanı dışında bırakır. Böyle bir şüphe doğduğunda bilgi ve belgeler gereği yapılmak üzere ilgili kurum veya kuruluşlara gönderilir.
TÜBİTAK İşlemleri
TÜBİTAK 3501 Kariyer Geliştirme Programı Reddine İtiraz
3501 programı ret kararına karşı 15 günlük TÜBİMER itirazı, yedi yıllık başvuru penceresi, Kurulun aradığı üç ölçüt ve altmış günlük dava süresi.
