Uydurma etik ihlali, yapılmamış bir çalışmaya dayanarak hayali veri üretmeyi, sunmayı veya yayımlamayı ifade eder. TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği'nin 9. maddesi bu eylemi açıkça etik ihlal sayar. YÖK mevzuatında aynı davranış sahtecilik başlığı altında yer alır. İhlal iddiasıyla karşılaşan kişinin savunma hakkı ve dava yolu vardır.
Uydurma Etik İhlalinin Mevzuattaki Tanımı
Kavramın en açık tanımını TÜBİTAK mevzuatı verir. TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği 9. maddesi etiğe aykırı davranışları tek tek sayar. Maddenin (a) bendi şöyledir: "Uydurma: Hayalî veriler sunmak, rapor etmek veya yayımlamak." Yayın etiği metinlerinde bu eylemin karşılığı fabrication terimidir.
YÖK sisteminde ise ayrı bir uydurma başlığı yoktur. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi 4. maddesi aynı eylemi sahtecilik adı altında toplar. Tanım şudur: "Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak." Var olmayan veri üretmek, hangi adla anılırsa anılsın ihlaldir.
Adlandırma farkı boş bir ayrıntı değildir. TÜBİTAK dosyalarında işlem uydurma adıyla yürür. Üniversite ve doçentlik dosyalarında ise karar metni çoğu kez sahtecilik der. Suçlamanın hukuki adı, hangi yönergenin ve hangi cezanın uygulanacağını belirler. Türlerin genel çerçevesi etik ihlal türleri ve cezaları yazısında anlatılmıştır.
Uydurma ile Çarpıtma Arasındaki Fark
İki tür sık karışır. Uydurmada ortada hiç veri yoktur. Veri masa başında yaratılmıştır. Çarpıtmada ise gerçek bir çalışma vardır, ama sonucu değiştirilmiştir. Yönetmelik çarpıtmayı, kayıtlarda değişiklik yapmak veya sonuçları değiştirmek olarak tanımlar.
Aradaki fark savunmayı doğrudan etkiler. Çarpıtma iddiasında tartışma, verinin nasıl işlendiği üzerinde yürür. Uydurma etik ihlali iddiasında ise tek soru şudur: veri var mıydı? Kişi ham veriyi ve toplama sürecini belgeleyebilirse iddianın temeli çöker. İki türün ceza bandı TÜBİTAK sisteminde aynıdır. Çarpıtmanın ayrıntısı sahtecilik ve çarpıtma etik ihlali yazısında ele alınmıştır.
Uygulamada Uydurma Sayılan Davranışlar
Hayali veri üretimi farklı biçimlerde ortaya çıkar. En bilinen örnek, hiç yapılmamış bir deneyin sonucunu yazmaktır. Yapılmamış bir anketin bulgusunu tabloya dökmek de aynı kapsamdadır.
Sık görülen biçimler şunlardır:
Görüşülmemiş kişilere ait ifadeler ve ölçek puanları yazmak
Klinik yazılarda hayali hasta ya da olgu verisi bildirmek
Var olmayan kaynaklara, kitaplara veya yazılara atıf yapmak
Toplanmamış saha verisini toplanmış gibi bildirmek
Yapay zekâ aracının ürettiği sahte künyeleri kontrol etmeden kullanmak
Buna karşılık gerçek bir çalışmayı parçalara bölmek uydurma değildir. O davranış dilimleme etik ihlali kapsamındadır. Aynı sonucun yeniden yayımı ise tekrar yayım etik ihlali oluşturur. Yazarlık sırasına ve katkıya ilişkin sorunlar da ayrı bir başlıktır. Onlar haksız yazarlık etik ihlali kapsamında incelenir.
Yapay Zekâ Araçlarının Ürettiği Kaynaklar
Listenin son maddesi giderek daha görünür hale gelmiştir. Üretken yapay zekâ araçları, var olmayan yazı adları ve künyeler üretebilmektedir. Çıktı ilk bakışta gerçek bir künye gibi durur. Yazar adı, dergi adı ve yıl yerli yerindedir. Oysa böyle bir yazı hiç yayımlanmamıştır.
Bu künyeleri kaynakçaya kontrolsüz eklemek, uydurma etik ihlali iddiasına zemin hazırlar. Savunmada "araç üretti" demek tek başına yeterli olmaz. Kaynakçadaki her künyenin doğruluğundan yazar sorumludur. Bu nedenle her atıf, dergi sayfası veya DOI kaydı üzerinden teyit edilmelidir. Aracın verdiği veri de aynı denetime tabidir.
Tez ve Öğrenci Çalışmalarında Uydurma
Veri uydurma iddiası yalnız öğretim üyesi yazılarında doğmaz. Yüksek lisans ve doktora tezleri de aynı denetime tabidir. Tez verisinin sahte olduğu sonradan anlaşılabilir. Bu durumda tezin ve buna bağlı derecenin akıbeti tartışma konusu olur.
Tez sürecinde ham veri saklama alışkanlığı savunmanın belkemiğidir. Anket formları, ölçüm kayıtları ve izin belgeleri yıllarca saklanmalıdır. Danışmanın onay yazışmaları da dosyada tutulmalıdır. Tez savunma tutanağı ve jüri raporu aynı dosyada yer almalıdır. Tez kaynaklı iptal süreçlerinin işleyişi tez intihali nedeniyle tezin ve diplomanın iptali yazısında incelenmiştir.
Uydurma İddiası Nasıl Tespit Edilir?
İddialar genelde üç kanaldan doğar. Birincisi hakem ve editörlerin fark ettiği tutarsızlıktır. İkincisi doçentlik jürisinin eser incelemesinde yaptığı bildirimdir. Üçüncüsü şikâyet ya da ihbardır.
İnceleme sırasında somut karşılaştırma yapılır. Yazardan ham veri, anket formu ve ölçüm kaydı istenir. Belge sunulamıyorsa veya sonradan üretilmiş izlenimi veriyorsa şüphe güçlenir. Sayısal sonuçların ham veriyle uyumu denetlenir. Katılımcı sayısı, etik kurul izni ve kurum kayıtları karşılaştırılır.
Atıf yönünden tespit daha kolaydır. Kaynakçadaki eserler katalog ve DOI kayıtları üzerinden taranır. Künyesi hiçbir yerde bulunmayan eser tek başına şüphe doğurur. Dergilerin geri çekme kararı da dosyaya girer. Etik kurul izninin hiç alınmamış olması ayrı bir ihlaldir ve etik kurul izninin alınmaması yazısında ele alınmıştır.
Zaman da tespitte rol oynar. Uydurma etik ihlali iddiası çoğu kez yayından yıllar sonra doğar. Bu yüzden veri saklama süresi kritik hale gelir. Ham kaydı elinde olmayan yazar, doğru çalışmış olsa bile zor durumda kalır. Verinin nerede ve ne kadar süreyle saklanacağı proje başında planlanmalıdır. Yedeklerin ayrı bir ortamda tutulması da yararlıdır.
Etik İnceleme Süreci Nasıl İşler?
Uydurma etik ihlali iddiasını hangi kurumun inceleyeceği, iddianın doğduğu sürece bağlıdır. Üniversite içindeki iddiaları kurumun bilimsel araştırma ve yayın etiği komisyonu inceler. TÜBİTAK destekli proje ve yayınlarda yetki Araştırma ve Yayın Etiği Kurulundadır.
Doçentlik sürecinde ayrı bir düzen vardır. Doçentlik Yönetmeliği 7. maddesine göre ÜAK bünyesinde üç ayrı etik komisyonu kurulur. Bu komisyonlar fen ve mühendislik, sağlık ve spor, sosyal ve beşeri bilimler ile güzel sanatlar alanları için ayrılmıştır. İddia komisyona gönderilir. Karar çıkana kadar doçentlik başvurusu bekletilir.
Aday hakkında süreç içinde ihbar gelirse ne olur? Aynı maddenin dokuzuncu fıkrası buna cevap verir. Komisyon önce ön inceleme yapar. Başvurunun inandırıcı bilgi ve belgeye dayandığı görülürse iddia esastan incelenir. Bu aşamada da ÜAK başvuruyla ilgili işlem yapmaz.
Hangi kurul incelerse incelesin, kişiye iddia bildirilir ve savunması istenir. Komisyon gerek görürse uzman görüşü alır. İnceleme sonunda ihlalin bulunup bulunmadığına karar verilir. Karar, işlem yapılmak üzere yetkili kurula ve kişinin kurumuna iletilir. Sürelerin işleyişi etik ihlallerde zamanaşımı yazısında açıklanmıştır.
Bir uydurma etik ihlali dosyası çoğu kez tek kurumda kapanmaz. Aynı yayın hem üniversitede hem TÜBİTAK'ta incelenebilir. Yayının çıktığı dergi de kendi incelemesini yürütür. Bu üç sürecin ölçütü ve sonucu birbirinden bağımsızdır. Bir kurulun aklama kararı, diğerini kendiliğinden bağlamaz. Savunmanın her dosyada ayrı ayrı ve aynı belge setiyle yapılması bu yüzden önemlidir.
Uydurma Etik İhlalinin Cezaları
Tek bir yaptırım yoktur. Aynı eylem disiplin cezasına, TÜBİTAK yaptırımına ve akademik sonuçlara ayrı ayrı yol açabilir. Her yaptırım kendi mevzuatına ve kendi usulüne tabidir.
2547 Sayılı Kanuna Göre Disiplin Cezası
Öğretim elemanları için disiplin hükümleri 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu 53. maddesindedir. Maddeye göre gerçekte var olmayan veriyi kullanmak, kademe ilerlemesinin durdurulması veya birden fazla ücretten kesme cezasını gerektirir. Aynı bent, verilerin tahrifini ve sonuçların destekçi çıkarına şekillendirilmesini de kapsar.
Karşılaştırma yanıltmasın. İntihal aynı kanunda üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasına bağlanmıştır. Uydurma için öngörülen disiplin cezası bir kademe daha hafiftir. Yine de fiil, unvan ve kadro sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir.
TÜBİTAK Süreçlerinde Uygulanan Yaptırımlar
Yönetmeliğin 10. maddesi yaptırım için iki şart arar. Eylem kast veya ağır ihmalle işlenmiş olmalıdır. Ayrıca ihlal, inandırıcı ve yeterli belgelerle ispatlanmalıdır. Bu iki şart savunmanın en güçlü dayanağıdır.
Şartlar varsa yaptırım ağırdır. Uydurma, çarpıtma ve aşırma hâllerinde kişiye bir yıldan beş yıla kadar hiçbir destek verilmez. Kişi bu süre içinde kurum yayın organlarında yayın yapamaz. Destekli toplantılarda sunum da yapamaz. Yürütülen projelerdeki görevinin devam edip etmeyeceğine Kurulun önerisiyle Başkan karar verir. Etiğe aykırı bulunan yazı geri çekilmiş sayılır ve durum gerekçesiyle duyurulur. Karar, kişinin bağlı olduğu kuruma bildirilebilir. Beş yıl içinde yeni bir ihlal tespit edilirse yaptırım süresi yarısı kadar artırılır.
Doçentlik Başvurusuna ve Unvana Etkisi
Doçentlikte tespitin sonucu serttir. Doçentlik Yönetmeliği 7. maddesinin altıncı fıkrası açıktır. Etik ihlalde bulunduğuna karar verilen aday, doçentlik değerlendirme başvurusunda başarısız sayılır. Karar ayrıca disiplin işlemleri için adayın kurumuna bildirilir. Aynı fıkra, kişinin idari, cezai ve hukuki sorumluluğunu saklı tutar.
Aday yanıltıcı bilgi veya belge sunmuşsa da sonuç aynıdır. Yönetmeliğin sekizinci fıkrası bu hâli ayrıca düzenler. İddia doğru çıkarsa aday başarısız sayılır. İddia doğru çıkmazsa süreç kaldığı yerden yürür.
Başarısız sayılan aday hemen yeniden başvuramaz. Yönetmeliğin 6. maddesine göre yeni başvuru en erken izleyen üçüncü dönemde yapılabilir. Başvuru dönemleri kural olarak mart ve ekim aylarındadır. Bu da fiilen bir buçuk yıllık bir bekleme demektir.
Unvan verildikten sonraki tespitler de sonuçsuz kalmaz. ÜAK, etik ihlalle kazanıldığı anlaşılan doçentlik belgesi için iptal yoluna gidebilmektedir. Bu işlemler idari yargı denetimine tabidir. Unvan boyutu doçentlik unvanının geri alınması davası yazısında incelenmiştir.
Verilen kararın etkisi de tek dosyayla sınırlı kalmaz. Yeni başvurularda etik sicil veri tabanından kontrol yapılır. Karar, atama ve yükseltme dosyalarında da görünür. Bu nedenle karara karşı hukuki yollar süresinde kullanılmalıdır. Sessiz kalmak, kararı kesinleştirmekten başka sonuç doğurmaz.
Asılsız İhlal İddiasında Bulunmak da İhlaldir
Etik dosyalarının bilinmeyen yüzü budur. TÜBİTAK Yönetmeliği'nin 9. maddesi, asılsız veya dayanaksız etik ihlal iddiasında bulunmayı da etiğe aykırı sayar. Yani ihbar mekanizması sınırsız değildir.
Yaptırım da hafif değildir. İhbarı asılsız çıkan kişiye durum bildirilir ve yeni ihbarının kabul edilmeyeceği duyurulur. Bu kişinin proje süreçleri bir yıl süreyle sürdürülmez. Yürürlükteki projelerinin teşvik ikramiyesi de ödenmez. Aynı yönetmeliğin 12. maddesi kurul kararlarını ve dosya belgelerini gizli sayar. Belgeleri koruma yükümü ilgililere aittir.
Sayılan hükümler, haksız suçlamayla karşılaşan kişi için de dayanaktır. Rekabet ya da husumet kaynaklı ihbarlar dosyada görülebilir. İddianın dayanaksızlığı ortaya konursa şikâyetçinin durumu ayrıca değerlendirilebilir.
Uydurma Etik İhlali Savunması Nasıl Hazırlanır?
Savunma, verinin gerçekliğini belgelemek üzerine kurulur. İlk adım iddianın tam metnini ve dayanak raporu edinmektir. Hangi yazının hangi verisinin sahte sayıldığı netleşmeden savunma yazılmamalıdır.
Savunmanın omurgasını ham kayıtlar oluşturur. Laboratuvar defterleri, anket formları, ses kayıtları ve cihaz çıktıları sunulur. Veri toplama sürecine ait yazışmalar ve etik kurul izni dosyaya eklenir. Yöntem bölümünde anlatılan süreç ile sunulan belgelerin uyumu gösterilir. Tarihli ve izlenebilir kayıtlar, sonradan üretilen belgelerden daha güçlüdür.
Ortak Yazarlı Çalışmalarda Sorumluluk
Uydurma etik ihlali dosyalarının çoğu tek yazarlı değildir. Verinin kim tarafından toplandığı bu dosyalarda ayrı bir tartışma açar. Yazarların her biri kendi katkısından sorumludur. Ancak yayına adını koyan kişi, sunulan veriye de ortak olur.
Savunmada iş bölümünün belgelenmesi gerekir. Hangi yazarın hangi aşamayı yürüttüğü yazışmalarla gösterilir. Veriyi toplayan ekip üyesinin beyanı alınır. Katkısı yalnız yazım aşamasında olan yazar bunu ispat edebilmelidir. Yazarlık sırasının kendiliğinden sorumluluk dağıtmadığı unutulmamalıdır.
Kusur ve Usul Yönünden Savunma
İkinci eksen kusur tartışmasıdır. TÜBİTAK sisteminde yaptırım, kast ya da ağır ihmal şartına bağlıdır. Dürüst hata ile bilinçli veri üretimi aynı şey değildir. Kayıt hatası, birim karışıklığı veya yazım yanlışı uydurma sayılmaz. Bu ayrım savunmada somut belgeyle işlenir.
Üçüncü eksen usul denetimidir. Savunma hakkı tanınmadan verilen karar hukuka aykırıdır. Komisyonun yetkisi, raporun gerekçesi ve uzman incelemesi sorgulanır. Gerekirse bağımsız uzman incelemesi istenir. Savunmanın biçimi için etik kurul savunma örneği incelenebilir.
Etik İhlal Kararına Karşı İtiraz ve İptal Davası
Komisyon kararı kesin bir yazgı değildir. Doçentlik sürecinde karara karşı ÜAK nezdinde itiraz yolu vardır. Bu yolun işleyişi doçentlik etik ihlal itirazı yazısında anlatılmıştır. İtiraz sonuç vermezse yargı yolu açıktır.
İptal davası idare mahkemesinde açılır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu 7. maddesine göre dava süresi altmış gündür. Süre, kararın tebliğinden başlar. Uydurma etik ihlali kararı, buna dayanan başarısızlık işlemi ve disiplin cezası ayrı işlemlerdir. Her biri ayrı ayrı veya birlikte dava edilebilir. Görevli ve yetkili mahkeme sorusu etik ihlal davalarında yetkili mahkeme yazısında açıklanmıştır.
Dilekçede yürütmenin durdurulması istenebilir. Telafisi güç zarar ile açık hukuka aykırılık birlikte varsa mahkeme yürütmeyi durdurur. Mahkeme, iddianın bilimsel yönünü çoğu kez bilirkişiye inceletir. Ham verinin varlığını gösteren dosya, yargı aşamasında da en güçlü delildir.
Uydurma Etik İhlali Konusunda Avukat Desteği
Uydurma etik ihlali bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Uydurma etik ihlali hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
