Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi Kimleri Kapsar?
Yönerge, üniversitelerde etik ihlal iddialarının nasıl inceleneceğini belirler. Kapsam, 2025 değişikliği, kurul yapısı, savunma süresi ve dava yolu bir arada.
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, üniversitelerde etik ihlal iddialarının nasıl inceleneceğini belirler. Yönerge yalnız öğretim üyelerini değil, lisansüstü öğrencileri ve kurum dışından kişileri de kapsar. Metin 28 Ağustos 2025 tarihli YÖK Genel Kurulu kararıyla değiştirildi ve kurulların görev alanı genişledi. İnceleme sonunda çıkan karar, disiplin soruşturmasının ve unvan tartışmasının hukuki temelini kurar.
Yönerge Hangi Kanun Maddelerine Dayanır
Yönergenin 3. maddesi dayanağını açıkça yazar. Metin, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 24, 42 ve 65. maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır. Kanunun 65. maddesindeki 14 numaralı bent bu yetkiyi tamamlar. Bu bende göre kurulların oluşumu, görevleri ve çalışma usulü YÖK düzenlemesiyle belirlenir.
Kanunda ayrıca bir usul kuralı vardır. Kanunun 53/A maddesinin (b) bendi şunu emreder. Etik ihlalden doğan disiplin fiillerinde soruşturma hemen açılamaz. Önce etik kurulca inceleme yapılması zorunludur. Bu hüküm, etik incelemeyi disiplin soruşturmasının ön şartı yapar.
Sonuç uygulamada nettir. İnceleme yapılmadan açılan soruşturma usul yönünden sakat kalır. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi bu yüzden sıradan bir iç metin değildir. Kanunun aradığı zorunlu aşamanın usulünü gösterir.
Kapsam Maddesi Beş Grup Konuyu Sayar
Kapsam maddesi bilerek geniş yazılmıştır. Yönergenin 2. maddesi beş grup konuyu sayar. Birinci grup akademik unvanla ilgilidir. Unvanın elde edilmesi sırasında ve sonrasında yapılan her tür araştırma buraya girer. Madde burada dikkat çeken bir ifade kullanır. Kişinin yükseköğretim kurumuyla ilişkisine bakılmaz.
Bu ifade kapsamı belirgin biçimde büyütür. Üniversitede kadrosu olmayan bir yazarın eseri de incelenebilir. Emekli ya da kurumdan ayrılmış kişiler de aynı kurala tabidir.
İkinci grup lisansüstü tezleri ve bu süreçteki yayınları kapsar. Yürütülen araştırma geliştirme projeleri de buraya girer. Üçüncü grup yayın etiği sorunlarıdır. Yurt içinde ve yurt dışında her çeşit yayın organında çıkan eserler bu gruptadır. Gönderilmiş ama henüz basılmamış çalışmalar da kapsam içindedir.
Sık Sorulan Sorular
Yönerge üniversitede çalışmayan bir araştırmacıyı da kapsar mı?
Kapsar. Yönergenin 2. maddesinin (a) bendi, kişinin yükseköğretim kurumuyla ilişkisine bakılmaksızın akademik unvan elde etme aşamasında ve sonrasında yapılan araştırmaları kapsam içine alır. Bu nedenle emekli, istifa etmiş veya hiç kadroya girmemiş bir yazarın eseri de incelenebilir.
Etik kurul incelemesi olmadan disiplin soruşturması açılabilir mi?
Açılamaz. 2547 sayılı Kanunun 53/A maddesinin (b) bendi, bilimsel araştırma ve yayın etiğine ilişkin fiillerde soruşturma başlatılmadan önce etik kurul incelemesini zorunlu tutar. Bu aşama atlanırsa açılan soruşturma usul yönünden sakatlanır ve dava dilekçesinde ilk itiraz konusu yapılabilir.
Dördüncü grup biyomedikal deneklerle ve ekoloji çalışmalarıyla ilgilidir. Beşinci grubu ise 2025 değişikliği ekledi. O bent aşağıda ayrıca ele alınıyor. Kavramın genel çerçevesi için etik ihlal türleri ve cezaları yazısına bakılabilir.
Lisansüstü Öğrenci de İnceleme Konusu Olabilir
Tez ve makale üreten yüksek lisans ile doktora öğrencileri kapsam dışında değildir. Öğrenci hakkındaki tez intihali iddiası da önce etik kurulda incelenir. Çıkan karar tezin ve diplomanın akıbetini doğrudan etkiler. Sonuçlar tez intihali nedeniyle diploma iptali yazısındadır.
2025 Değişikliği Yönergeye Neyi Ekledi
YÖK Genel Kurulu 28 Ağustos 2025 tarihli kararıyla yönergeyi değiştirdi. Değişiklik kaydı metnin on ayrı yerinde görülür. Birinci yenilik kapsam maddesine eklenen (d) bendidir. Bent, insan ve hayvan üzerinde deney niteliği taşımayan araştırmaları kapsar. Çalışma, proje ve sanatsal etkinlikler de bu bende girer.
Bu işlerde inceleme, görüş bildirme ve onay artık yönergenin konusudur. İkinci yenilik bunun devamıdır. Yönergenin 7. maddesine (ç) bendi eklendi. Kurullar artık yalnız ihlal iddiasını incelemez. Etik onay da verirler. Birçok dergi ve proje çağrısı bu belgeyi istiyor.
Üçüncü yenilik teknik görünür, ama sonucu büyüktür. Metindeki rektör ifadelerinin yanına meslek yüksekokulu müdürü eklendi. Böylece bağımsız meslek yüksekokulları kendi kurulunu kurar. Üye seçimini ve kararın onayını müdür yürütür. Güncel metin YÖK'ün resmî yönerge dosyasında yayımlanmıştır.
Etik İhlal Sayılan Eylemler Hangileridir
Yönergenin 4. maddesi iki fıkradan oluşur. Birinci fıkra altı temel eylemi bent bent sayar. İntihal, başkasının fikrini veya eserini atıf yapmadan kendi eseri gibi göstermektir. Sahtecilik, var olmayan ya da tahrif edilmiş veriyi kullanmaktır. Çarpıtma, araştırma kayıtlarını tahrif etmeyi kapsar. Kullanılmayan cihazı kullanılmış göstermek de bu bende girer.
Tekrar yayım, mükerrer yayınları atamada ayrı yayın gibi sunmaktır. Dilimleme, bir araştırmayı bütünlüğü bozacak biçimde parçalara ayırmaktır. Bu parçalar ayrı yayın olarak sunulur. Haksız yazarlık ise yazar listesine yapılan müdahaledir. Katkısı olmayanı eklemek, katkısı olanı çıkarmak ve sırayı gerekçesiz değiştirmek buraya girer. En sık tartışılan bent için intihal etik ihlali yazısına bakılabilir.
Diğer Etik İhlal Türleri
Maddenin ikinci fıkrası on dört ayrı eylem sayar. Destek veren kişi ya da kurumun katkısını belirtmemek bunlardan biridir. Savunulmamış bir tezi izinsiz kaynak göstermek de ihlaldir. İnsan ve hayvan araştırmalarında etik kurala uymamak aynı fıkradadır. Hasta haklarına saygı göstermemek de burada sayılır.
Hakemlikte öğrenilen bilgiyi yayımdan önce paylaşmak ayrı bir benttir. Araştırma için ayrılan kaynağı ve cihazı amaç dışı kullanmak da sayılır. Ankette katılımcının açık rızasını almamak yine bu listededir. Atama ve yükseltmede yanıltıcı beyan ise listenin son sırasındadır.
Fıkranın dikkat çeken bir bendi daha vardır. Dayanaksız, yersiz ve kasıtlı olarak etik ihlal isnadı da ihlaldir. Bu bent, asılsız ihbarla açılan dosyalarda savunmaya dayanak verir.
Etik İhlal Sayılmayan Haller
Yönergenin 5. maddesi bir sınır çizer. Anonim bilgiler ve bilim alanının temel bilgileri serbesttir. Matematik teoremleri gibi önermeler de aynı gruptadır. Tek şart vardır. Başkasının özgün üslubu ve ifadesi aynen kullanılmamalıdır. Bu ayrım, kaynak gösterme tartışmasında savunmanın çıkış noktasıdır.
Yönerge ile ÜAK Yönergesi Arasındaki Fark Nedir
Aynı adı taşıyan iki ayrı yönerge vardır ve sıkça karıştırılır. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi üniversitelerde kurulan kurulları düzenler. Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ise doçentlik başvurusunda bulunan adayları hedef alır.
Ayrım dosyanın nereye gideceğini belirler. YÖK yönergesinin 9. maddesinin dördüncü fıkrası burada devreye girer. Şikâyet dilekçesinde adayın doçentlik başvurusunun sürdüğü belirtilmişse, üniversite bunu derhal Üniversitelerarası Kurul Başkanlığından sorar. Devam eden bir başvuru varsa tüm bilgi ve belgeler ÜAK'a gönderilir.
Yönergenin 13. maddesinin ikinci fıkrası aynı ayrımı tersinden söyler. Doçentlik sınavına başvuranlar dışında kalan kişiler hakkındaki şikâyetler üniversitede karara bağlanır. Yetkili kurum, kişinin eylemi gerçekleştirdiği sırada bağlı bulunduğu yükseköğretim kurumudur. Doçent adayı olmayan bir akademisyenin dosyası bu nedenle kendi üniversitesinde kalır.
Kurulların yapısı da farklıdır. ÜAK bünyesinde komisyon, üniversitelerde kurul kurulur. ÜAK komisyonlarının üyelerini üç yıllığına ÜAK Başkanı seçer. Üniversite kurullarında görev süresi iki yıldır ve seçimi rektör yapar. ÜAK yönergesi ayrıca akademik teamüllere aykırılığı ve dergiyi taranıyor gibi göstermeyi ayrı ihlal olarak sayar. Üçüncü bir kurul olan TÜBİTAK yapısıyla karşılaştırma için TÜBİTAK ve YÖK etik kurullarının farkları yazısı okunabilir.
Üniversitede Etik Kurul Nasıl Oluşur
Yönergenin 6. maddesi üç ayrı kurul öngörür. Bunlar sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri ile fen ve mühendislik bilimleri alanlarında kurulur. Her kurul yedi üyeden oluşur. Üyeler ilgili bilim alanında görev yapan profesörler arasından seçilir. Görev süresi iki yıldır ve süresi biten üye yeniden seçilebilir.
Yeterli sayıda profesörü bulunmayan kurumlar tek kurulla yetinebilir. Bu kurul da yedi üyelidir. Gerek görülürse farklı bilim alanları için ayrı kurullar da oluşturulabilir. Kurul başkanını rektör seçer, başkan yardımcısını ise başkan belirler.
Üyelik için bir engel öngörülmüştür. Etik ihlalde bulunduğuna dair kesinleşmiş adli veya idari karar taşıyan kişi üye seçilemez. Görevdeyken etik kurala aykırı eylemi tespit edilen üyenin görevi, rektör kararının tebliğiyle sona erer. İzinsiz ve özürsüz olarak üst üste üç toplantıya katılmayan üyenin üyeliği kendiliğinden düşer.
Rektör hakkındaki iddialar için ayrı bir düzen kurulmuştur. Rektörlük görevini yürütenlerle ilgili iddiaları Yükseköğretim Genel Kurulunca seçilen üç üye inceler. Bu üyelerden biri Yürütme Kurulu üyesidir. Söz konusu dosyaların sekretaryasını YÖK Hukuk Müşavirliği yürütür. Diğer dosyalarda sekretarya görevi üniversitenin hukuk müşavirliğine aittir.
İnceleme Nasıl Yürür
Üniversiteye ulaşan iddia ilgili etik kurula gönderilir. Kurum her başvuru dosyası için ayrı bir dosya açar. Kurul üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve karar alır. Kararlar tartışmaya açıldıktan sonra oylanır ve üyelerce imzalanır. Karara muhalif kalan üye karşı oy gerekçesini yazmak zorundadır.
Tarafsızlık kuralı ayrıca yazılmıştır. Üyeler kendileriyle ilgili toplantılara katılamaz. Daha önce birlikte çalışma yaptıkları kişilerle ilgili dosyalarda da oylamaya giremezler. Aynı yasak, ihlalde bulunduğunu iddia ettikleri kişilerin dosyaları için geçerlidir.
Bilirkişi Kimlerden Seçilemez
Kurul çalışmasını bizzat yürütür, ancak alanında uzman bilirkişiden görüş alabilir. Yönergenin 8. maddesi dört grubu bilirkişilikten dışlar. İlgilinin lisansüstü tez danışmanları ve doçentlik jürilerinde görev almış öğretim üyeleri görevlendirilemez. İlgilinin kendi üniversitesinde çalışan öğretim üyeleri de seçilemez. Eşi ve üçüncü dereceye kadar hısımları ile aralarında husumet bulunan kişiler de bu kapsamdadır.
Bilirkişi raporunu, dosya kendisine ulaştığı andan itibaren en geç bir ay içinde hazırlar. Süre bir defaya mahsus olmak üzere en çok bir ay uzatılabilir. Birden fazla bilirkişi atanırsa her biri ayrı rapor düzenler. Etik ihlal iddiasının hukuki anlam ve kapsamı için hukukçu bilirkişi de görevlendirilebilir.
Savunma İçin Kaç Gün Verilir
Hakkında inceleme başlatılan kişiden yazılı savunma istenir. Süre, savunma talep yazısının ulaştığı tarihten itibaren on beş gündür. Savunma bu sürede verilmezse kurul diğer bilgi ve kanıtlara göre karar verebilir. Bunun için sonucun savunma istem yazısında belirtilmiş olması şarttır. Gerekli görülen hâllerde savunma sözlü olarak da alınır.
İlgili kişi iddiaları içeren evrakın bir örneğini isteyebilir. Bu hâlde ayrı bir savunma kararı beklenmeden doğrudan yazılı savunma sunulabilir. Teslim tutanağında on beş günlük süre ve sonucu açıkça yazılmalıdır. Savunmanın nasıl kurulacağı etik kurul savunma örneği yazısında örneklerle gösterilmiştir.
Etik incelemedeki süre ile disiplin soruşturmasındaki süre birbirinden farklıdır. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi 30 Temmuz 2026 tarihli 7592 sayılı Kanunla değiştirildi. Yeni metinde ifade ve savunma için yedi günden az olmayan bir süre verilir. Savunmaya davet yazısında teklife esas eylem ve karşılığındaki ceza bildirilir. Soruşturma evrakını inceleme hakkı da aynı yazıda hatırlatılır.
Rektörün Rolü Nedir
Kurulun nihai kararı inceleme raporu niteliğindedir. Bunu yönergenin 9. maddesinin yedinci fıkrası yazar. Karar, onaylanmak ya da başka bir karar alınmak üzere rektöre sunulur. Meslek yüksekokullarında bu yetki müdüre aittir.
Bu ifade iki sonucu birlikte doğurur. Birincisi, etik kurul kararı tek başına idarenin son sözü değildir. İkincisi, rektör kurulun görüşüyle bağlı değildir. Rektör kararı onaylayabilir veya başka bir karar alabilir.
İnceleme sürecindeki yazışmalar da rektörlük aracılığıyla yapılır. Kurul, bilirkişi görevlendirmesini ve kurum dışı bilgi taleplerini doğrudan yürütmez. Bu düzen, kurulun idari muhatabının rektörlük olduğunu gösterir. Aynı sebeple dava dilekçesinde davalı idare, kurulun kendisi değil üniversite olarak gösterilir.
Etik İhlal Kararının Sonuçları ve YÖK'e Bildirim
Yönergenin 10. maddesi sonuçları beş fıkrada toplar. Etiğe aykırı eylemde bulunduğu tespit edilen kişi hakkında gerekli disiplin işlemleri yükseköğretim kurumunca yapılır. Diğer idari, hukuki ve cezai işlemleri de aynı kurum yürütür.
İkinci sonuç unvanla ilgilidir. Etiğe aykırı eyleme konu eserle daha önce akademik unvan alınmışsa, unvanın geri alınıp alınmayacağı ayrıca değerlendirilir. Bu değerlendirmeyi ilgili yükseköğretim kurumu yapar. Üçüncü kural rızayı etkisiz kılar. Asıl müellifin veya hakları etkilenen kuruluşun rıza göstermesi sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Son iki fıkra bildirimle ilgilidir. İhlal tespit edilirse ortak yazarların görev yaptığı kamu kurumuna bilgi verilir. Etik ihlal kararları ayrıca en geç bir ay içinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına bildirilir. Bu bildirim, kararın kurum dışına taşınan ilk sonucudur.
Disiplin karşılığı 2547 sayılı Kanunda düzenlenmiştir. Atıf yapmadan başkasının özgün fikrini veya eserini kendine ait gibi göstermek en ağır yaptırıma bağlanmıştır. Kanun bu fiil için üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasını öngörür. Dilimleme, haksız yazarlık ve yanıltıcı beyan ise aylıktan veya ücretten kesme cezası kapsamındadır.
Zamanaşımı da aynı kanundadır. Fiilin öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde soruşturmaya başlanmazsa soruşturma açılamaz. Meslekten çıkarma gerektiren fiillerde bu süre altı aydır. Fiil tarihinden itibaren iki yıl, meslekten çıkarma gerektiren fiilde altı yıl geçmişse ceza verilemez. Sürelerin nasıl hesaplandığı etik ihlallerde zamanaşımı yazısında örneklenmiştir.
Yönergenin 11. maddesi gizlilik getirir. Kurul kararları genel düzenlemeler dışında gizlidir. Yönergede sayılan kişi ve kuruluşlar ile başvuru sahibi dışında kimseye bilgi verilmez. 12. madde ise aynı eser ve aynı iddialarla ikinci bir incelemeyi yasaklar.
Etik Kurul Kararına Karşı Hangi Yollar Açıktır
Dava yolu iki adımda kurulur. Kurulun raporu tek başına icrai bir işlem sayılmayabilir. Hukuki sonuç doğuran işlem çoğu zaman rektörün onayı ya da onaya dayanan disiplin cezasıdır. Dilekçe bu nedenle onaylanmış karara ve dayandığı rapora birlikte yöneltilir.
İptal davası idare mahkemesinde açılır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesine göre süre altmış gündür. Süre, işlemin yazılı bildirimini izleyen günden itibaren işler. Yetkili mahkeme kural olarak işlemi yapan merciin bulunduğu yer mahkemesidir. Yetki tartışmasının ayrıntısı etik ihlal davalarında yetkili mahkeme yazısındadır.
Kanunun 11. maddesi bir seçenek daha tanır. İlgili kişi, dava süresi içinde üst makama başvurup işlemin kaldırılmasını isteyebilir. Bu başvuru dava süresini durdurur. İdare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır. Yürütmenin durdurulması ise ayrıca istenir ve iki şartı birlikte gerektirir. Kanunun 27. maddesi açık hukuka aykırılık ile telafisi güç zararı birlikte arar.
Dilekçede en çok işe yarayan itirazlar usule ilişkin olanlardır. Yasak kapsamındaki bir kişinin bilirkişi seçilmesi bunlardan biridir. On beş günlük savunma süresinin verilmemesi ve karşı oy gerekçesinin yazılmaması da aynı gruptadır. Aynı eser ve aynı iddia için ikinci kez inceleme yapılması ise 12. maddeye aykırıdır. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi usul kurallarını ayrıntılı yazdığı için bu denetimi kolaylaştırır.
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi Konusunda Avukat Desteği
Etik ihlal iddiası bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Dosyadaki belgeler, bilirkişi raporları ve varsa idari ya da yargısal kararlar da bu değerlendirmeye girer. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Etik kurul süreci hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilirsiniz. Talebinizi Avukata Sor formu üzerinden de iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Etik kurulun kararı rektörü bağlar mı?
Bağlamaz. Yönergenin 9. maddesinin yedinci fıkrasına göre kurul kararı inceleme raporu niteliğindedir ve onaylanmak ya da başka bir karar alınmak üzere rektöre sunulur. Rektör kararı onaylayabilir, değiştirebilir veya farklı bir sonuca varabilir.
Etik kurul savunması için kaç gün süre verilir?
Savunma talep yazısının ulaştığı tarihten itibaren on beş gün verilir. Bu sürede savunma sunulmazsa kurul dosyadaki diğer bilgi ve kanıtlara göre karar verebilir. Bunun geçerli olması için sonucun savunma istem yazısında açıkça belirtilmiş olması gerekir.
Doçentlik başvurusu devam eden aday hakkındaki dosya nereye gider?
Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına gider. Üniversite, şikâyette doçentlik başvurusundan söz ediliyorsa devam eden bir başvuru bulunup bulunmadığını derhal ÜAK'a sorar. Devam eden başvuru varsa tüm bilgi ve belgeler ÜAK'a gönderilir ve inceleme orada yürütülür.
Etik ihlal kararı Yükseköğretim Kuruluna bildirilir mi?
Bildirilir. Yönergenin 10. maddesinin beşinci fıkrası, etik ihlal kararlarının en geç bir ay içinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına bildirilmesini öngörür. Aynı maddede, ilgili yayının ortak yazarlarının görev yaptığı kamu kurumuna da bilgi verileceği yazılıdır.
Aynı eser hakkında ikinci kez etik inceleme yapılabilir mi?
Yapılamaz. Yönergenin 12. maddesi, daha önce incelenip esası hakkında karar verilen eserler için aynı iddialarla yeniden inceleme yapılmasını yasaklar. Bunun uygulanabilmesi için eserlerin ve iddiaların tamamen aynı olduğunun kurulca tespit edilmesi şarttır.
Vakıf Üniversiteleri
Kapatılan Vakıf Üniversitesi Ücret İadesi ve Eğitim Ücretinin Geri Alınması
Faaliyet izni kaldırılan vakıf üniversitesine ödenmiş ücretin muhatabı tasfiye hâlindeki tüzel kişiliktir. Alacak kaydı, garantör üniversitenin sorumsuzluğu, icra yasağı, faiz ve zamanaşımı mevzuat hükümleriyle anlatılıyor.
