Parafraz, kaynağa atıf verildiği ve metin gerçekten yeniden yazıldığı sürece intihal değildir. Kaynak gösterilmeden yapılan parafraz ise etik yönergeler bakımından intihal sayılır. Birkaç kelimeyi değiştirip kaynağı anmamak, akademisyeni meslekten çıkarmaya kadar giden bir sürece sokabilir.
Parafraz Nedir
Parafraz, başkasına ait bir metni anlamını koruyarak kendi cümlelerinizle yazmaktır. Türkçede açımlama karşılığı da kullanılır. Kaynak aktarmanın diğer iki yolu doğrudan alıntı ve özettir.
Doğrudan alıntıda metin tırnak içinde aynen aktarılır. Özet, kaynağı çok daha kısa biçimde verir. Parafraz ise kaynaktaki düşünceyi alır, dili tümüyle yazara bırakır. Uzunluk çoğu zaman kaynak metne yakın kalır.
Parafraz metne akıcılık katar. Yazarın kaynağı gerçekten anladığını da gösterir. Bu yüzden akademik yazımda tırnaklı alıntıya göre daha çok tercih edilir.
Hangi yolun seçileceği aktarılan içeriğe bağlıdır. Bir yazarın kendine özgü tanımı veya çarpıcı bir cümlesi tırnak içinde verilir. Bir görüşün gerekçesi ya da bulgunun anlamı ise parafraz için uygundur. Kanun metni, mahkeme kararı ve sayısal veri parafraz edilmez; bunlar aynen aktarılır.
Parafraz Neden Atıf Şartını Kaldırmaz
Parafraz yalnız biçimi değiştirir; fikir yine kaynağın sahibine aittir. Atıf da zaten o fikrin kime ait olduğunu gösterir.
Cümleyi kendiniz kurmanız bu ödevi ortadan kaldırmaz. Aktarılan her düşünce için dipnot ya da metin içi gönderme gerekir.
Parafraz Hangi Durumda İntihal Sayılır
Parafraz iki durumda intihal sayılır. Birincisi kaynağın hiç gösterilmemesidir. Başkasının düşüncesi bu yolla yazarın kendi ürünü gibi görünür. İkincisi, atıf olsa bile metnin kaynaktan birkaç kelime değişikliğiyle alınmasıdır.
Ölçüyü ÜAK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi koyar. Yönergedeki tanım şöyledir:
"İntihal: Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek"
Tanımın ağırlık noktası şu ibaredir: bilimsel kurallara uygun biçimde atıf. Yani kaynak dipnotta anılsa da aktarım kurala aykırı olabilir. Yükseköğretim kurumlarının kendi etik yönergeleri de aynı tanımı esas alır. İhlalin türleri ve cezaları intihal etik ihlali sayfasında ayrıca anlatılmıştır.
Atıf Verilse de Yetersiz Parafraz İntihal Olur mu
Tartışmanın çoğu, dipnotu bulunan ama cümleleri kaynağa yapışık kalan metinlerde çıkar. Kelime dizilişi ve paragraf kurgusu kaynakla neredeyse aynıdır. Bu yazım biçimine yama yazım (patchwriting) veya yetersiz parafraz denir.
Aynen alınan cümle tırnak ister. Tırnak yoksa okur, cümleyi yazarın kendi cümlesi sanır. Dipnot bu yanılgıyı tek başına gidermez. Çünkü dipnot fikrin kaynağını gösterir, ifadenin sahibini değil.
Sınır her dosyada aynı yerden geçmez. Kısa bir teknik tanımın örtüşmesi ile sayfalar süren yapışık aktarım bir tutulmaz. İnceleme; örtüşmenin kapsamına, atıf düzenine ve metnin bütününe bakar.
Yetersiz Parafrazın Sık Görülen Biçimleri
Etik incelemelerinde aynı kalıplar tekrar eder. En yaygını eş anlamlı kelime değişimidir. Yazar kaynaktaki birkaç sözcüğü yakın anlamlısıyla değiştirir, gerisine dokunmaz.
İkinci kalıp çatı değişimidir. Etken cümle edilgen yapılır ya da tersi olur. Cümlenin iskeleti yine kaynaktan gelir.
Üçüncüsü sıra değişimidir: paragraftaki cümlelerin yeri değişir, içerik aynı kalır. Dördüncüsü ise tek dipnotla koca bir bölümü örtmektir. Sayfanın sonuna konan tek gönderme, sayfa boyunca süren aktarımı karşılamaz.
Bu kalıplar bir arada görüldüğünde parafraz savunması zayıflar, çünkü metinde yazara ait bağımsız bir anlatım kalmamıştır.
Parafrazda Oransal Bir Sınır Var mı
Mevzuatta parafraz için yüzde olarak bir üst sınır yoktur. 2547 sayılı Kanun ve etik yönergeler oran değil, nitelik ölçütü kullanır. Bu nedenle "yüzde 20 altı güvenlidir" gibi bir kural hukuken yanlıştır.
Belirleyici olan şu sorulardır. Alınan kısım kaynağın özgün ifadesi mi? Atıf var mı ve alınan kısmı karşılıyor mu? Okur, o bölümün başkasına ait olduğunu metinden anlayabiliyor mu? Benzerlik yüzdesi bu soruların yerine geçmez.
Uygun Parafraz ile İntihal Sayılan Parafraz Nasıl Ayrılır
Ayrım dört ölçüt üzerinden yapılabilir:
Kaynak gösterimi: uygun parafraz her zaman atıf içerir; ihlal iddiasına konu olan kullanımda atıf ya yoktur ya da alınan kısmı karşılamaz.
Cümle yapısı: doğru parafraz kaynağın söz dizimini terk eder; yetersiz parafraz cümle iskeletini korur.
Kelime seçimi: eş anlamlı birkaç kelime değiştirmek yeniden yazmak değildir.
Anlam sadakati: parafraz kaynağın anlamını bozamaz; yanlış aktarım ayrı bir etik tartışma doğurur.
Kendi metninizi denetlemek için kaynağı okuyup kapatın, bölümü kendi cümlelerinizle yazın, sonra iki metni yan yana koyun.
Cümleler hâlâ kaynağı izliyorsa parafraz tamamlanmamıştır. Ya baştan yazarsınız ya da tırnaklı alıntıya dönersiniz. Son adım her iki yolda da atıftır.
Yabancı Kaynaktan Çeviri Yapmak İntihal midir
Çeviri, dil değiştiren bir parafraz sayılır. Yabancı bir metni Türkçeye çevirip kaynağı anmamak intihal iddiasının en sık görülen biçimlerinden biridir. Dil farkı, fikrin sahibini değiştirmez.
Benzerlik yazılımları çeviriyi çoğu zaman yakalayamaz. Rapordaki düşük oran bu yüzden aklama belgesi değildir. Buna karşılık inceleme kurulları kaynak metinle çeviriyi elle karşılaştırabilir. İhbar da çoğu kez aynı alanda çalışan bir meslektaştan gelir.
Çeviri parafraz da atıf ister. Ayrıca çevrilen metin bir eserse telif hakkı devreye girer. Eserin işlenmesi için hak sahibinin izni gerekebilir.
Çeviride ikinci bir sorun daha çıkar. Yabancı kaynağın kendi atıf düzeni Türkçe metne taşınmaz. Yazar, kaynağın andığı üçüncü çalışmayı kendi okumuş gibi gösterir. Bu kullanım da yanlış kaynak gösterme tartışmasına açıktır. Doğru yol, çeviri parafraz için asıl kaynağı görmek ve künyeyi ona göre yazmaktır.
Fikir ve Sanat Eserleri Kanununda Parafraz ve İktibas Kuralları
Tartışma yalnız etik mevzuatında geçmez. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m.35, bir eserden hangi hallerde alıntı yapılabileceğini düzenler. Maddeye göre alenileşmiş bir eserin bazı cümle ve fıkraları, müstakil bir ilim ve edebiyat eserine alınabilir. Aynı maddenin son fıkrası şu kuralı koyar:
"İktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır. İlim eserlerinde, iktibas hususunda kullanılan eserin ve eser sahibinin adından başka bu kısmın alındığı yer belirtilir."
Yani alıntı gizlenemez; okur, hangi kısmın başka esere ait olduğunu görebilmelidir. İfade yeniden yazılsa da eserden alınan içerik atıfsız kullanılırsa bu ödev çiğnenebilir. Kanundaki serbestlik atıf şartına bağlıdır ve parafraz bu şartın istisnası değildir.
Kaynaksız Aktarımın Cezai Sonuçları Nelerdir
Atıfsız kullanım FSEK'te ayrıca suç sayılır. Kanunun 71. maddesinin birinci fıkrasının (3) numaralı bendi şöyledir:
"Bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır."
Aynı fıkranın (5) numaralı bendi ise yetersiz, yanlış veya aldatıcı kaynak göstermeyi cezalandırır. Bu bentte öngörülen ceza altı aya kadar hapistir. Yani sorun yalnız hiç atıf vermemek değildir. Alınan kısmı karşılamayan gösterme biçimi de bu kapsama girebilir.
Bu suçlarda soruşturma ve kovuşturma FSEK m.75 uyarınca şikâyete bağlıdır. Şikâyet hakkı eser sahibine aittir. Akademik etik incelemesi ise şikâyet şartına bağlı değildir; kurum kendiliğinden başlatabilir. İki süreç birbirinden ayrı yürür ve sonuçları farklı olabilir.
Ceza yolu tek seçenek de değildir. Hakları çiğnenen eser sahibi ayrıca hukuk mahkemesinde tazminat isteyebilir. Böylece aynı parafraz kullanımı üç ayrı süreç doğurabilir: disiplin, ceza ve tazminat. Üç sürecin süresi, delil düzeni ve sonucu birbirinden bağımsızdır.
Akademik Disiplin Hukukunda Parafraz Kaynaklı İntihal
Öğretim elemanı için en ağır sonuç 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m.53/b'dedir. 7243 sayılı Kanunla 2020'de eklenen bende göre üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasını gerektiren ilk fiil şudur:
"Başkalarına ait özgün fikir, metot, veri veya eserleri bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendisine ait gibi göstermek."
Bu ceza, akademik bir kadroya bir daha atanmamak üzere meslekten çıkarma demektir. Kaynaksız parafraz yoluyla oluşan iddia bu bent kapsamında görülebilir. Soruşturmada metinler satır satır karşılaştırılır. Sürecin işleyişi akademisyen disiplin soruşturması aşamaları sayfasında anlatılmıştır.
Lisansüstü öğrenci için sonuç farklıdır ama yine ağırdır. Tezde bulunan intihal, tezin ve ona bağlı diplomanın iptaline yol açabilir. Bu süreç tez intihali nedeniyle tezin iptali sayfasında ele alınmıştır.
Parafraz İddiasını Hangi Kurul İnceler
Doçentlik başvurusunda eserler ÜAK etik komisyonlarınca incelenir. Yönergeye göre bu komisyonlar üç alanda kurulur: Sosyal ve Beşeri Bilimler ile Güzel Sanatlar, Sağlık ve Spor Bilimleri, Fen ve Mühendislik Bilimleri. Her komisyon yedi üyeden oluşur. Üyeler ilgili alanda görev yapan profesörler arasından üç yıllığına seçilir.
Komisyon, ihbar ve şikâyet dilekçelerini önce ön değerlendirmeden geçirir. İncelenmesine karar verilen dosya esastan görüşülür ve karar Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına sunulur. İhlal tespiti başvuruyu durdurur.
Doçentlik unvanı alınmış olsa bile inceleme yolu kapanmaz. Yönerge, unvanı almış kişiler hakkındaki şikâyetlerin de incelenmesini öngörür. Aynı tespit, görev yapılan üniversitede ayrı bir disiplin süreci başlatabilir. Kurum içi süreçte yürütülecek etik incelemesi ise üniversitenin kendi etik kuruluna aittir.
Yapay Zekâ ile Parafraz Etik Sorumluluğu Kaldırır mı
Parafraz araçları ve dil modelleri bir metni saniyeler içinde yeniden yazıyor. Çıkan metin özgün görünse de sorumluluk değişmez. Fikir yine kaynağın sahibine aittir. Atıf ödevi aynen sürer.
Yazılımı aşmak için yapılan otomatik parafraz ayrıca niyet sorusu doğurur. Amaç kaynağı gizlemekse düşük oran yazarı korumaz. Çünkü inceleme orana değil, aktarımın niteliğine bakar.
Turnitin ve benzeri programların raporu tek başına hüküm değildir. Yüksek oran her zaman intihal göstermez. Düşük oran da aklamaz. Kararı rapor değil, yetkili kurul verir. Rapor bu kararın yalnız başlangıç verisidir.
Birçok dergi ve üniversite artık yapay zekâ kullanımının bildirilmesini istiyor. Bu tür bir kural varsa dil modeliyle yapılan parafraz beyan edilmelidir. Beyan yükümlülüğüne uymamak, iddia dosyasında ayrı bir başlık doğurabilir. Kurumunuzun yönergesini yazım aşamasında okumak bu riski azaltır.
Kendi Eserine Atıf Yapmamak Etik İhlal midir
Yönergedeki tanım "başkalarının" eserlerinden söz eder. Yazarın kendi önceki çalışmasını atıfsız kullanması bu tanımın dışında kalır. Sorun yine de burada bitmez.
Aynı içeriğin yeni eser gibi sunulması başka başlıklar altında tartışılır. Tekrar yayım ve dilimleme bunların başında gelir. Bu yüzden kendi metninizden yaptığınız atıfsız parafraz da risksiz değildir.
Değerlendirme kurulları eserin hangi kısmının yeni olduğunu bilmek ister. Kavramın sınırları kendinden intihal (self-plagiarism) sayfasında ayrıntılı işlenmiştir.
Parafraz Kaynaklı İntihal İddiasına Karşı Savunma Nasıl Kurulur
İddianın kaderini çoğu kez metin karşılaştırması belirler. İlk iş, benzerlik raporunu ve iddiaya konu pasajları tek tek okumaktır. Örtüşen kısım başkasının özgün ifadesi mi, yoksa alanın ortak bilgisi mi? Atıf varsa alınan kısmı karşılıyor mu? Bu iki soru savunmanın omurgasıdır.
Zorunlu benzerlikler ayrıca gösterilmelidir. Kaynakça, mevzuat metni, kurum adı ve standart teknik tanım bu gruba girer.
Alanın Ortak Bilgisi Sayılan İçerik Nedir
ÜAK yönergesi, etik ihlal sayılmayacak halleri ayrı bir maddede düzenler:
"Evrensel olarak tanınan bilim kuramları, bilim alanlarının temel bilgileri, matematik teoremleri ve ispatları gibi önermelerin çalışmalarda kullanılması etik ihlal olarak değerlendirilemez."
Hüküm, savunmada doğrudan dayanak olur: alanın temel bilgisi sayılan bir önermenin parafraz edilmesi tek başına ihlal oluşturmaz. Buna karşılık ölçü geniş tutulamaz. Bir yazarın özgün yorumu, kendi verisi veya kendi sınıflandırması ortak bilgi sayılmaz.
Sınır şu soruyla çizilir. Aktarılan önerme alanın her ders kitabında var mı, yoksa belirli bir yazarın katkısı mı? Cevap ikinciyse atıf gerekir.
Delil düzeni de savunmanın parçasıdır. Kaynak metinlerin tam künyesi, yayın tarihleri ve varsa taslak sürümleri dosyaya konur. Aynı iddia daha önce başka bir kurulca reddedilmişse o karar da sunulur.
Yazılı savunma süreye tabidir ve dosyadaki karşılaştırmayı karşılamalıdır. Savunmanın kurgusu intihal savunması nasıl hazırlanır sayfasında anlatılmıştır. Doçentlik sürecindeki karara karşı izlenecek yol ise doçentlik etik ihlal itirazı sayfasında yer alır.
Parafraz İddiası Kabul Edilirse Hangi Dava Yolu İzlenir
İdari süreç aleyhe biterse yargı yolu açıktır. Disiplin cezası, tez iptali ve doçentlik başvurusunun durdurulması birer idari işlemdir. Her biri iptal davasına konu olabilir.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7 uyarınca dava süresi altmış gündür. Süre, işlemin yazılı bildiriminden başlar. Dava idare mahkemesinde açılır.
Dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması istenebilir. Bilirkişi incelemesi talebiyle de benzerlik iddiası bilimsel yönden denetlenir. Mahkeme, işlemin sebep ve konu yönünden hukuka uygunluğunu bu inceleme üzerinden değerlendirir.
Parafraz ve İntihal İddiaları Konusunda Avukat Desteği
Parafraz kaynaklı intihal iddiaları bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Parafraz ve intihal iddiaları hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
