Taksi şoförünün hakları, plaka sahibiyle kurduğu ilişkinin iş sözleşmesi mi hasılat kirası mı olduğuna göre değişir. Yevmiye, yüzde ve kira usulleri, esnaf istisnası, sigorta ve kaza sorumluluğu bu yazıda.
Taksicilerin hakları, şoförün plaka sahibiyle kurduğu ilişkinin türüne göre değişir. Sahibin talimatıyla çalışan ve hasılattan yevmiye ya da yüzde alan şoför çoğu durumda işçidir. Bu şoför sigorta, fazla çalışma ücreti, yıllık izin ve şartları varsa kıdem tazminatı isteyebilir. Aracı kendi hesabına işleten ve sahibine sabit bedel ödeyen şoför ise kiracı sayılabilir.
Plaka Sahibinin Yanında Çalışan Taksi Şoförü İşçi mi Kiracı mı?
Bu soru, taksicilerin hakları bakımından diğer bütün soruların önüne geçer. Şoför işçi sayılırsa iş ve sosyal güvenlik mevzuatı devreye girer. Kiracı sayılırsa ilişki Türk Borçlar Kanunundaki kira hükümlerine bağlanır. Sözleşmenin adı bu ayrımı tek başına belirlemez.
İş Sözleşmesinin Unsurları Taksicilikte Nasıl Aranır?
4857 sayılı İş Kanunu m.8'e göre iş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Kısaca iş görme, ücret ve bağımlılık birlikte aranır. Taksicilikte iş görme zaten vardır, çünkü şoför aracı kullanır ve yolcu taşır. Asıl tartışma ücret ve bağımlılık üzerinde çıkar.
Bağımlılık, şoförün plaka sahibinin talimatı altında çalışması demektir. Vardiya saatini sahibin belirlemesi, şoförün aracı istediği gün bırakamaması ve hasılatın her akşam sahibe teslim edilmesi bu yönde işaretlerdir. Yakıt ve bakım giderlerini sahibin karşılaması da bağımlılık lehine okunur.
Hasılat Kirası Ne Zaman Söz Konusu Olur?
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.357 ürün kirasını düzenler. Kiraya veren, ürün veren bir şeyin kullanılmasını ve ürünlerin toplanmasını bedel karşılığında kiracıya bırakır. Bedel ürünün belli bir oranı olarak belirlenmişse buna ürüne katılmalı kira denir. Taksi plakasının günlük hasılatı da bu anlamda bir üründür.
Gerçek bir hasılat kirasında şoför aracı kendi hesabına işletir. Yakıtı, bakımı, hasarı ve kazanç riskini kendisi üstlenir. Plaka sahibine yalnız kararlaştırılan bedeli öder, gerisi şoföre kalır. Çalışma saatine ve güzergâha sahip karışmaz. Bu durumda şoför işçi değil, bağımsız çalışan bir kiracıdır. Böyle bir şoför için taksicilerin hakları kira sözleşmesinin hükümleriyle sınırlı kalır.
Sık Sorulan Sorular
Taksi şoförü kıdem tazminatı alabilir mi?
İşçi sayılan ve İş Kanununa tabi bir işyerinde en az bir yıl çalışan şoför kıdem tazminatı isteyebilir. Plaka sahibi esnafsa ve araçta kendisiyle birlikte en fazla üç kişi çalışıyorsa İş Kanunu uygulanmaz. Bu durumda Borçlar Kanunu devreye girer ve orada kıdem tazminatı düzenlenmemiştir.
Plakayı günlük kiralayan şoför işçi sayılır mı?
Her zaman sayılmaz. Şoför sabit bedel ödüyor, giderleri karşılıyor ve saatini kendisi belirliyorsa ilişki kiraya yakındır. Sahip vardiya düzenine karışıyor ve hasılatın teslimini istiyorsa sözleşmenin adı kira olsa da iş ilişkisi kabul edilebilir.
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden 2015 yılında mezunu olmuştur. Türk ve Alman vatandaşıdır. Cumhuriyet Üniversitesi Yüksek Lisans eğitimi almıştır. Ayrıca Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde Marka-Patent-Fikri Sınai Haklar eğitimi sertifikasına sahiptir. 2016 yılından itibaren Ankara Barosu mensubu olup 2022…
Google aramalarında ve yapay zeka özetlerinde yazılarımızı öncelikli görmek için sitemizi tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyebilirsiniz.
Yevmiye, Yüzde ve Günlük Kira Usulleri Arasındaki Fark Nedir?
Taksicilikte kazancın paylaşılması için farklı düzenler kullanılır. Adları yöreden yöreye değişse de mantıkları benzerdir:
Yevmiye usulünde şoför günün hasılatından sabit bir gündelik alır, kalanı plaka sahibine verir. Ekonomik risk büyük ölçüde sahiptedir ve bu düzen iş ilişkisine güçlü biçimde işaret eder.
Yüzde usulünde şoför hasılatın belirli bir oranını alır, örneğin yüzde yirmisini. Kazanç ve risk iki taraf arasında bölüşülür.
Günlük veya aylık kirada şoför sahibe sabit bir bedel öder, hasılatın geri kalanı kendisinindir. Giderler de şoförün üzerindeyse ilişki kiraya yaklaşır.
Bu tasnif kesin bir kalıp değildir. Kâğıt üzerinde kira yazan bir düzende şoför fiilen talimatla çalışıyor olabilir. Tersine, yevmiye adı verilen bir ilişkide şoför bütün riski taşıyor olabilir. Taksicilerin hakları da bu yüzden etiket üzerinden değil, işin gerçekte nasıl yürüdüğü üzerinden belirlenir.
Yargıtay'ın Minibüs Şoförü Kararı Taksiciler İçin Ne Söylüyor?
Daire bu sonucu bozmuştur. Karara göre taraflar arasında iş sözleşmesi bulunup bulunmadığında görünürdeki işlemler değil, fiilî durum önemlidir. Yazılı bir kira sözleşmesi sunulsa bile iş görme, ücret ve bağımlılık unsurları ispatlanırsa ilişki iş sözleşmesi sayılır.
Kararda taksicilerin hakları açısından yol gösteren şu tespitler yer alır:
Hasılatın belirli bir yüzdesinin bölüşülmesi, ekonomik riskin iki tarafa ait olduğunu gösterir.
İşletme ruhsatının devredilmemesi ve trafik cezalarının kimin adına kesildiği esaslı unsur değildir, yalnız yardımcı ölçüttür.
SGK'ya 4/1-a sigortalısı olarak bildirilmek tek başına yeterli sayılmaz, ama öteki delillerle birlikte ağırlık taşır.
Tanıklar, şoförün yevmiyesini aldıktan sonra kalan hasılatı araç sahibine verdiğini anlatmıştır.
Daire bu olgular karşısında taraflar arasında iş sözleşmesi bulunduğunu ve görevli mahkemenin iş mahkemesi olduğunu belirtmiştir. Ticari taksi plakası üzerinden kurulan ilişkiler de yapı olarak bu dosyaya çok benzer. Bu nedenle aynı ölçütler taksi şoförlerinin açtığı davalarda da yol gösterir.
Esnaf Plaka Sahibinin Yanında İş Kanunu Her Zaman Uygulanmaz
Şoförün işçi sayılması, İş Kanununun uygulanacağı anlamına her zaman gelmez. İş Kanunu m.4/1-ı, esnaf ve sanatkâr tanımına uyan üç kişinin çalıştığı işyerlerini kanunun dışında bırakır. Bugün bu tanım 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu m.3'te yer alır.
Aynı Yargıtay kararı bu sayının nasıl hesaplanacağını da açıklar. Üç kişiye, işinde bedenen çalışan esnafın kendisi de dahildir. Toplam çalışan sayısı üçü aşarsa işyeri İş Kanununa tabi olur. Örneğin plaka sahibi kendisi de direksiyona geçiyor ve yanında iki şoför çalıştırıyorsa sayı üçte kalır.
Bu durumda ilişkiye Borçlar Kanununun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır. Taksicilerin hakları bu kanunda da güvence altındadır:
Fazla çalışma ücreti, normal ücretin en az yüzde elli fazlasıdır (TBK m.402).
Her hafta bir tam gün tatil verilir (TBK m.421).
En az bir yıl çalışan işçiye yılda en az iki hafta ücretli izin verilir (TBK m.422).
Fesih bildirim süreleri hizmet süresine göre iki, dört veya altı haftadır (TBK m.432).
Borçlar Kanununda kıdem tazminatı düzenlenmemiştir. Bu yüzden işyerinin esnaf işletmesi mi yoksa ticari işletme mi sayılacağı, kıdem talebinin sonucunu doğrudan etkiler. Mahkeme bunun için plaka sahibinin oda ve vergi kayıtlarına, kaç şoför çalıştırdığına ve kendisinin araçta çalışıp çalışmadığına bakar.
İşçi Sayılan Taksi Şoförünün Ücret ve Çalışma Süresi Hakları
Taksicilik uzun vardiyalarla yürüyen bir iştir. İş Kanunu kapsamındaki şoför için haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir (m.63). Bu süre, günde on bir saati geçmemek şartıyla günlere farklı dağıtılabilir. Haftalık 45 saati aşan her saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir (m.41).
Gece vardiyası ayrı bir sınıra bağlıdır. Çalışma hayatında gece en geç 20.00'de başlar, en erken 06.00'da biter. İşçinin gece çalışması yedi buçuk saati geçemez (m.69). Kanun gece çalışmasında fazla çalışma yaptırılmasını da yasaklar. On iki saatlik gece vardiyası bu yüzden mevzuatla açıkça çatışır.
Hafta tatili ve bayram çalışması da taksicilerin hakları içinde sık talep edilen kalemlerdir. Yedi günlük dilimde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilir (m.46). Ulusal bayram ve genel tatilde çalışan işçiye ayrıca bir günlük ücret ödenir (m.47). Saat ücretinden zamlı ücrete geçiş, fazla mesai ücretinin nasıl hesaplandığını anlatan yazıda örneklerle gösteriliyor.
Fazla Çalışma Taksicilikte Nasıl İspatlanır?
İspat taksicilikte zordur, çünkü şoför çoğu zaman tek başına çalışır. Belgelenemeyen fazla çalışmada taksicilerin hakları kâğıt üzerinde kalır. Taksimetre dökümü ve vardiya defteri ilk bakılan belgelerdir. Araç takip sistemi verileri ve uygulama üzerinden alınan çağrı kayıtları da delil olarak sunulabilir. Aynı araçta dönüşümlü çalışan ikinci şoförün tanıklığı da vardiya düzenini göstermeye yarar.
Ücretten ceza kesintisi de sınırlıdır. İşveren ancak sözleşmede gösterilen sebeplerle ücret kesme cezası verebilir. Bu kesinti bir ayda iki gündeliği aşamaz (m.38).
Taksi Şoförü Kıdem, İhbar ve Yıllık İzin Hakkı Kazanır mı?
Taksicilerin hakları içinde sözleşmenin sona ermesine bağlı alacaklar ayrı bir grup oluşturur. İş Kanununa tabi şoför en az bir yıl çalışmışsa kıdem tazminatı isteyebilir. Bunun için sözleşmenin işverence ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık dışında bir sebeple feshedilmesi veya şoförün haklı sebeple ayrılması gerekir. Tazminat her tam yıl için 30 günlük ücret tutarındadır ve yasal tavanla sınırlıdır. Bildirim süresine uyulmadan çıkarılan şoför ihbar tazminatı da ister; süre iki ile sekiz hafta arasındadır (m.17).
Yıllık izin süresi hizmet yılına göre 14, 20 veya 26 gündür (m.53). Kullandırılmayan izinlerin ücreti sözleşme sona erince ödenir. Genel işçilik alacakları işçi hakları nelerdir yazısında ayrıntılı anlatılıyor.
Sigortasız Çalışan Taksi Şoförü Ne Yapabilir?
Sigortasız geçen süre emeklilik için gereken prim gününe sayılmaz, sağlık güvencesini de etkiler. Bu yüzden sigorta kaydı, taksicilerin hakları arasında en uzun vadeli sonucu doğuran kalemdir. İş Kanunu uygulanmasa bile sigorta yükümlülüğü ortadan kalkmaz. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4/1-a, hizmet akdiyle çalışan herkesi sigortalı sayar. İşveren, şoförü işe başlatmadan önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle SGK'ya bildirmek zorundadır (m.8).
Bildirim yapılmamışsa şoförün iki yolu vardır. İlki SGK'ya şikâyet başvurusudur. Kurum denetimle çalışmayı tespit edebilir ve işverene sigortasız işçi çalıştırma cezası uygular. İkinci yol, iş mahkemesinde hizmet tespit davası açmaktır.
Bu davada süre kaçırılmamalıdır. 5510 m.86/9'a göre dava, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılır. Örneğin 2022'de sigortasız geçen bir çalışma için süre 31 Aralık 2027'de dolar. Şoför çalıştığını her türlü delille ispatlayabilir. Durak çalışanlarının tanıklığı, trafik cezaları, kaza tutanakları ve banka hareketleri bu delillerin başında gelir.
Kazada Hasar ve Tazminat Sorumluluğu İşletenden Başlar
Trafik kazasında taksicilerin hakları ile plaka sahibinin sorumluluğu iç içe geçer. Zarar gören kişiye, araca ve şoförün kendisine ilişkin sonuçlar ayrı kurallara bağlıdır.
Üçüncü Kişilere Verilen Zararda Kim Sorumludur?
2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m.3, işleteni kural olarak araç sahibi diye tanımlar. m.85'e göre işleten, aracın işletilmesiyle doğan ölüm, yaralanma ve maddi zarardan sorumludur. İşleten, sürücünün kusurundan kendi kusuru gibi sorumlu tutulur. Bu riski karşılayan zorunlu mali sorumluluk sigortasını yaptırmak da işletenin yükümlülüğüdür (m.91).
Gerçek bir kira ilişkisinde tablo değişebilir. Kanun, aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere işleten ve üzerinde fiilî tasarrufu bulunan kişiyi de işleten sayar. Bu ispatlanırsa kiracı şoför, işleten sıfatıyla doğrudan sorumlu olur.
Plaka sahibi zararı ödedikten sonra işçi şoföre rücu edebilir. Ancak TBK m.66 bu rücuyu şoförün bizzat sorumlu olduğu ölçüyle sınırlar. TBK m.400 de işçinin sorumluluğu belirlenirken işin tehlikeli olup olmadığına bakılmasını ister. Günde saatlerce şehir trafiğinde direksiyon başında olmak bu değerlendirmede hesaba katılır.
Araçtaki Hasar Şoförün Ücretinden Kesilebilir mi?
Kural olarak kesilemez. TBK m.407'ye göre işveren, işçiden olan alacağını işçinin rızası olmadan ücret borcuyla takas edemez. Tek istisna, işçinin kasten verdiği ve yargı kararıyla sabit olan zarardır. Bu alacak bile ancak ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilir. Hasarın şoförün yevmiyesinden kendiliğinden düşülmesi bu nedenle hukuka uygun değildir.
Şoförün Kendisi Yaralanırsa Ne Olur?
Sigortalı şoförün çalışırken geçirdiği trafik kazası iş kazası sayılır (5510 m.13). İşveren kazayı kolluğa derhal, SGK'ya en geç üç iş günü içinde bildirmelidir. Şoför şartları varsa SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği ve sürekli iş göremezlik geliri alır. İş kazasında taksicilerin hakları SGK yardımlarıyla da sınırlı değildir. Karşı aracın kusuru varsa onun sigortasına başvurulur; süreç kazadan sonra sigortadan para alma yazısında anlatılıyor. İşverenin kusuru varsa iş kazası tazminat davası da gündeme gelir.
Durak, Belediye ve Oda Kuralları Şoförü Nasıl Etkiler?
Taksi düzeni büyük ölçüde yerel yönetimlerin elindedir. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu m.7, taksi sayılarını, tarifeleri ve durak yerlerini belirleme yetkisini büyükşehir belediyesine verir. Bu yetkileri ulaşım koordinasyon merkezi (UKOME) kullanır, ruhsatı da büyükşehir belediyesi verir. Şoförden belediyenin öngördüğü bir çalışma belgesi istenebilir ve şartlar ilden ile değişir.
Plaka sahibi taksiciler ise genellikle esnaf olarak çalışır ve 5510 m.4/1-b kapsamında kendi primini öder. Taksicilerin hakları bu grupta iş hukukundan değil, esnaf ve belediye mevzuatından doğar. Ticari plakası olmadan ücretle yolcu taşımanın yaptırımları ise korsan taksi cezası ve araç bağlanması yazısında ele alınıyor.
İşçilik Alacaklarında Dava Yolu ve Zamanaşımı Süreleri
Alacak davasından önce arabulucuya gitmek zorunludur. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, işçi alacağı, tazminatı ve işe iade taleplerinde arabuluculuğu dava şartı yapar. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davaları bu kuralın dışındadır.
Görevli mahkeme ilişkinin niteliğine göre belirlenir. 7036 m.5'e göre İş Kanununa veya Borçlar Kanununun hizmet sözleşmesi hükümlerine tabi işçilerin davalarına iş mahkemesi bakar. İlişki kira sayılırsa uyuşmazlık sulh hukuk mahkemesine gider. Yukarıdaki kararda dava bu yüzden önce görevsizlikle reddedilmişti.
Zamanaşımı süresi taksicilerin hakları için de beş yıldır. İş Kanunu m.32 ücret alacakları için, ek madde 3 ise kıdem, ihbar, kötü niyet tazminatı ve yıllık izin ücreti için bu süreyi öngörür. Ek madde 3, iş sözleşmesinden doğan bu alacaklara hangi kanuna tabi olursa olsun uygulanır. İşe iade davası ise otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerleriyle sınırlıdır; koşulları işe iade davası yazısında anlatılıyor.
Taksicilerin Hakları Konusunda Avukat Desteği
Taksicilerin hakları bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Taksicilerin hakları hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya soru sorma sayfamız üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Sigortasız çalışan taksi şoförü geriye dönük sigorta yaptırabilir mi?
Evet, iş mahkemesinde hizmet tespit davası açarak geçmiş çalışmasını tescil ettirebilir. Dava, çalışmanın geçtiği yılın bitiminden itibaren beş yıl içinde açılmalıdır. SGK'ya şikâyet başvurusu da ayrı bir yol olarak kullanılabilir.
Taksi şoförü günde kaç saat çalıştırılabilir?
İş Kanununa göre günlük çalışma on bir saati aşamaz ve haftalık süre kural olarak 45 saattir. Gece vardiyasında üst sınır yedi buçuk saattir. Bu sınırları aşan çalışmalar fazla çalışma ücreti alacağı doğurabilir.
Kazada araçta oluşan hasarı şoför mü öder?
Şoför yalnız kendi kusuru ölçüsünde sorumludur ve işin tehlikeli niteliği hesaba katılır. Plaka sahibi hasar bedelini şoförün rızası olmadan ücretinden düşemez. Kasten verilen ve mahkeme kararıyla sabit zarar bunun tek istisnasıdır.
Taksi şoförü işçilik alacağı için doğrudan dava açabilir mi?
Hayır, önce arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa son tutanakla iş mahkemesinde dava açılır. İş kazasından doğan tazminat davalarında bu ön şart aranmaz.
Yüzde usulüyle çalışan şoförün hakları farklı mıdır?
Hayır, yüzde usulü işçilik haklarını ortadan kaldırmaz. Yargıtay, hasılatın yüzdesinin paylaşıldığı bir dosyada riskin iki tarafa ait olduğunu belirterek iş sözleşmesini kabul etmiştir. Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde bayram ve genel tatil ücretini işveren öder.
İş Hukuku
İş Sözleşmesinden Kaynaklanan Rekabet Yasağı
İşçinin iş bittikten sonra eski işverenine rakip olmama taahhüdü TBK m.444-447'de düzenlenir. Geçerlilik şartları, iki yıl sınırı, cezai şartın indirilmesi, yasağın sona erdiği hâller ve davaların görüldüğü mahkeme.