Bir dergiye gönderilen makaleyi değerlendiren hakem, o metni ilk okuyan birkaç kişiden biridir. Elindeki bilgi henüz yayımlanmamıştır ve yazarına aittir. Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması, bu bilginin izinsiz paylaşılması ya da hakem tarafından kendi yararına kullanılmasıdır. Fiil YÖK ve Üniversitelerarası Kurul yönergelerinde etik ihlal sayılır, disiplin karşılığı ise 2547 sayılı Kanunda yazılıdır.
Hakemlik Süreci Gizlilik Üzerine Kurulur
Bilimsel dergilerde değerlendirme kural olarak körleme yapılır. Yazar hakemi bilmez, çoğu düzende hakem de yazarı bilmez. Amaç, değerlendirmeyi kişisel ilişkilerden ayırmaktır.
Gizliliğin ikinci amacı yazarın önceliğini korumaktır. Bir makale yayımlanana kadar içindeki veri ve yöntem kamuya açık değildir. Hakem bu içeriği yalnız görevi sebebiyle görür. Görev ona kullanma yetkisi vermez.
Bilim dünyasında öncelik tarihe bağlıdır. Aynı bulguyu ilk yayımlayan ekip anılır. Bu yüzden bir metnin erken görülmesi tek başına bir üstünlük sağlar. Hakem bu üstünlüğü kendi lehine çeviremez.
Aynı mantık kurum içindeki incelemelerde de geçerlidir. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nin 9. maddesi bunu yazar. Maddenin sekizinci fıkrasına göre kurul üyeleri, uzman ve bilirkişiler edindikleri bilgi ve belgeleri açıklayamaz. Yönergenin 11. maddesi de kurul kararlarını gizli sayar.
Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması iddiaları çoğunlukla bu halkanın kırılmasıyla başlar. Kırılma bazen tek bir ileti yüzünden olur.
Hakemlik Sürecinin Kötüye Kullanılması Ne Anlama Gelir?
Mevzuat bu davranışı ayrı bir başlık altında saymaz. Karşılığı, etik ihlal listelerindeki tek bir bentte durur. Bent şudur: "İncelemek üzere görevlendirildiği bir eserde yer alan bilgileri eser sahibinin açık izni olmaksızın yayımlanmadan önce başkalarıyla paylaşmak".
Bent üç şey arar. Kişi eseri incelemek üzere görevlendirilmiş olmalıdır. Paylaşım eser yayımlanmadan önce yapılmalıdır. Eser sahibinin açık izni de bulunmamalıdır.
Görevlendirme dergi editörlüğünden gelebilir. Tez izleme komitesi üyeliği, jüri üyeliği ve etik kurul bilirkişiliği aynı kapsamdadır. Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması için ücret alınmış olması gerekmez. Görevin gönüllü yapılması sorumluluğu değiştirmez.
Sık Sorulan Sorular
Hakem incelediği makaleyi bir meslektaşına gösterebilir mi?
Gösteremez. Eser sahibinin açık izni olmadan yapılan her paylaşım, YÖK ve Üniversitelerarası Kurul yönergelerinde sayılan etik ihlal kapsamına girer. Görüş almak amacıyla yapılması sonucu değiştirmez. İzin gerekiyorsa talep editör aracılığıyla iletilir.
Hakemlik gizliliğini ihlal eden öğretim elemanına hangi ceza verilir?
Temel karşılık kınama cezasıdır. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi, incelemek üzere görevlendirilen eserdeki bilgilerin izinsiz paylaşılmasını kınama cezasını gerektiren fiiller arasında sayar. Fiil gizli bilginin açıklanması ya da intihal boyutuna ulaşırsa daha ağır cezalar gündeme gelir.
Bent yalnız paylaşma fiilini yazar. Bilgiyi kendi çalışmasında kullanmak başka bir ihlal doğurur. Bu ihtimal ayrı bir başlıkta ele alınıyor.
Hangi Davranışlar Bu Kapsama Girer?
Bent kısa yazılmıştır, kapsamı ise geniştir. Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması tek bir davranıştan ibaret değildir. İhlal bazen tek bir iletiden ibaret kalır. Bazen de aylara yayılan bir dizi adımdan oluşur. Aşağıdaki başlıklar bu kapsamın somut görünümlerini gösterir.
Eserdeki Bilgilerin İzinsiz Paylaşılması
En doğrudan hâl budur. Hakem, incelediği makaleyi bir meslektaşına gönderir. Bazen amaç görüş almaktır. Bazen de aynı konuyu çalışan bir gruba haber vermektir.
Niyetin iyi olması sonucu değiştirmez. Bent, paylaşımı eser sahibinin açık iznine bağlar. İzin örtülü değil, açık olmalıdır. Editörün bilgisi dışında bir doktora öğrencisine metni okutmak da paylaşımdır.
Paylaşımın biçimi de sonucu değiştirmez. Metnin tamamı gönderilebilir. Yalnız bir tablo, bir şekil ya da veri seti de gönderilebilir. Sözlü aktarım bile paylaşma sayılır.
Kurumdan alınan veriye ilişkin ayrı bir bent daha vardır. Yönerge, temin edilen veri ve bilgilerin gizliliğine uymamayı ayrıca ihlal sayar. Bu bent, hakemin eline geçen ham veri için de işler.
Hakemin Eserdeki Fikri Kendi Çalışmasında Kullanması
Bu hâl daha ağırdır. Hakem, incelediği eserdeki özgün fikri veya yöntemi kendi çalışmasına aktarır. Yayımlanmamış metne atıf yapılamadığı için kaynak da görünmez.
Fiil burada intihal tanımına yaklaşır. Yönergenin 4. maddesi intihali tanımlar. Başkasının özgün fikrini, metodunu, verisini veya eserini atıf yapmadan kendi eseri gibi göstermek intihaldir. Ayrımın ayrıntısı intihal etik ihlali yazısındadır.
Ayrım cezayı doğrudan değiştirir. İzinsiz paylaşım kınama cezasını gerektirir. İntihal ise üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasının konusudur.
Değerlendirmenin Kasıtlı Olarak Geciktirilmesi
Bir hakem raporunu bilerek geciktirebilir. Aynı konudaki kendi çalışmasını önce yayımlamak isteyebilir. Rakip bir ekibin makalesini gerçek olmayan gerekçeyle reddedebilir.
Kimi zaman rapor hiç gelmez. Yazar aylarca bekler ve makaleyi geri çeker. Bu bekleme, aynı konudaki başka bir yayının önünü açar.
Bu davranışlar paylaşma bendinin sözüne doğrudan girmez. Karşılıksız da kalmaz. Görevini bu şekilde kullanan öğretim elemanı hakkında genel disiplin hükümleri işletilebilir. Dergi tarafında ise hakem listeden çıkarılır ve süreç editör kurulunda görüşülür. İspat burada zordur. Gecikmenin kasıtlı olduğu, yazışma tarihleri ve karşılaştırmalı yayın kayıtlarıyla gösterilmelidir.
YÖK ve ÜAK Yönergelerinde Aynı Bent Yer Alır
İki ayrı yönerge aynı cümleyi tekrar eder. Metinler örtüşür, kapsamları ayrılır.
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi yükseköğretim kurumu mensuplarını ve akademik unvan sürecindeki kişileri kapsar. Yönergenin bazı maddeleri YÖK Genel Kurulunun 28 Ağustos 2025 tarihli kararıyla değiştirildi. Değişiklik meslek yüksekokulu müdürlüklerini de sürece dâhil etti.
Dergi kendi etik kurallarını da yazar. Bu kurallar kurumsal incelemenin yerini tutmaz. Yönerge hükmü her hâlde üstte kalır.
Hangi kurulun bakacağı dosyaya göre değişir. Hakkında iddia bulunan kişinin devam eden bir doçentlik başvurusu varsa dosya Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına gönderilir. YÖK yönergesinin 9. maddesi bu bildirimi zorunlu kılar. Diğer hâllerde inceleme, kişinin fiili işlediği sırada bağlı olduğu yükseköğretim kurumunda yapılır.
Hakem Görevi Kabul Edilirken Çıkar Çatışması Bildirilir
Sorunun bir kısmı görevin kabul edildiği anda doğar. Hakem, kendi alanına çok yakın bir metni okur. Aynı soruyu kendi ekibiyle çalışıyor olabilir. Böyle bir dosyada tarafsızlık baştan zedelenir.
Doğru yol daveti geri çevirmektir. Editöre yazılan kısa bir not yeterlidir. Not, konu yakınlığını belirtir ve gerekçeyi kısaca açıklar.
Çıkar çatışması yalnız konu benzerliğinden doğmaz. Yazarla ortak yayın yapmış olmak da aynı sonucu verir. Aynı bölümde görev yapmak, tez danışmanlığı ve husumet de bu başlığa girer. Yönergeler bu ölçütü etik kurul bilirkişileri için açıkça yazar. Aynı ölçüt dergi hakemliğinde de yol gösterir.
Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması iddiası çoğu kez bu bildirimin yapılmamasıyla gelir. Yazar önce tarafsızlığı sorgular. Sonra kendi verisinin kullanıldığını ileri sürer. Bu yüzden davetin kabul edildiği tarih ve yazışma kayıtları önem taşır.
Görev kabul edildikten sonra da sınır bellidir. Metin çoğaltılmaz ve kişisel arşive konmaz. Rapor gönderildikten sonra elde kalan kopyanın silinmesi beklenir.
Kınama Cezası Fiilin Temel Disiplin Karşılığıdır
Yönerge ihlali tanımlar, cezayı kanun verir. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 53. maddesinin (b) fıkrası öğretim elemanlarına verilecek cezaları sayar.
Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması fiilinin doğrudan karşılığı kınamadır. Fıkranın kınamaya ilişkin bendi, incelemek üzere görevlendirilen eserdeki bilgilerin izinsiz paylaşılmasını açıkça anar. Kınama, öğretim elemanına kusurlu olduğunun yazıyla bildirilmesidir.
Fiilin görünümü ağırlaşırsa ceza da yükselir. Temin edilen veri ve bilginin gizliliğine uymamak aylıktan veya ücretten kesme cezasını gerektirir. Görev gereği öğrenilen ve gizli kalması gereken bilgiyi açıklamak kademe ilerlemesinin durdurulması sebebidir. Fikrin kendi eseri gibi gösterilmesinde ceza üniversite öğretim mesleğinden çıkarmadır.
Bu bentlerin bugünkü hâli 15 Nisan 2020 tarihli 7243 sayılı Kanunla düzenlendi. Kanunun 53/D maddesi aynı fiile birden fazla disiplin cezası verilmesini yasaklar.
Disiplin Soruşturmasından Önce Etik Kurul İncelemesi Zorunludur
Disiplin soruşturması doğrudan açılamaz. Kanunun 53/A maddesi bir ön şart koyar. Yayın etiğine ilişkin fiillerde önce etik kurulun inceleme yapması zorunludur.
Kurullar profesör unvanlı yedi üyeden oluşur. Sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri ile fen ve mühendislik bilimleri alanlarında ayrı ayrı kurulur. Üyeleri rektör iki yıllığına seçer.
Kurul gerektiğinde bilirkişi görevlendirir. Bilirkişi, dosya kendisine ulaştıktan sonra en geç bir ay içinde raporunu verir. Süre bir defaya mahsus olmak üzere bir ay uzatılabilir. Bazı kişiler bilirkişi olarak görevlendirilemez. İlgilinin tez danışmanı, doçentlik jürisinde görev almış üye, kendi üniversitesindeki öğretim üyeleri ve husumetli kişiler bu kapsamdadır.
Kurul üyesi her dosyaya bakamaz. Kendisiyle ilgili dosyaya katılamaz. Daha önce birlikte çalıştığı kişinin dosyasına da katılamaz.
Kurulun kararı inceleme raporu niteliğindedir. Karar, onaylanmak ya da başka bir karar alınmak üzere rektöre sunulur. Etik ihlal kararları en geç bir ay içinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına bildirilir. Aynı eser ve aynı iddia için ikinci bir inceleme yapılmaz.
İnceleme ve Ceza Zamanaşımı Süreleri Ayrı İşler
İki ayrı zamanaşımı yan yana yürür. Biri etik incelemeye, diğeri disiplin cezasına aittir.
Üniversitelerarası Kurul yönergesinin 12. maddesi etik inceleme süresini gösterir. İntihal, sahtecilik ve çarpıtmada süre sınırı yoktur. Diğer ihlallerde fiilin üzerinden on yıl geçmişse inceleme yapılamaz. Eylemin öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl içinde inceleme başlatılmazsa iddia incelenemez.
Disiplin tarafında 2547 sayılı Kanunun 53/C maddesi uygulanır. Kınamayı gerektiren fiilin öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde soruşturmaya başlanmalıdır. Fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl geçmişse ceza verilemez. Üniversite öğretim mesleğinden çıkarmada bu süreler altı ay ve altı yıldır.
Sürenin başlangıcı çoğu dosyada tartışılır. Yazar ihlali ancak karşı yayını gördüğünde öğrenir. Bu tarih ile fiil tarihi arasında yıllar olabilir.
Süreler yeniden işlemeye başlayabilir. Eserin akademik terfide kullanılması veya yeniden yayımlanması zamanaşımını sıfırlar. Konunun tamamı etik ihlallerde zamanaşımı yazısındadır.
Hakem Hakkında Şikâyet Nasıl Yapılır?
Şikâyet, hakemin bağlı olduğu yükseköğretim kurumuna yazılır. Dilekçe rektörlüğe verilir ve etik kurula havale edilir. Hakemin doçentlik başvurusu sürüyorsa dosya Üniversitelerarası Kurula gider.
Dilekçenin somut belgeye dayanması gerekir. Üniversitelerarası Kurul yönergesinin 10. maddesi, komisyonun önce iddianın inandırıcı bilgi ve belgeye dayanıp dayanmadığını incelemesini öngörür. Dergi yazışmaları, hakem daveti kayıtları, gönderim tarihleri ve karşılaştırmalı metinler bu aşamada işe yarar.
Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması iddiasında ispat yükü şikâyetçidedir. Yazarın elinde tarih taşıyan kayıtlar olmalıdır. Makalenin dergiye gönderildiği gün, hakem raporunun geldiği gün ve karşı yayının çıktığı gün yan yana konur. Bu sıra tek başına yeterli olmasa da inceleme için başlangıç sağlar.
Editöre yapılan bildirim ayrı bir yoldur. Dergi ancak makaleyi geri çekebilir veya hakemi listeden çıkarabilir. Disiplin sonucu doğuran yol yükseköğretim kurumundan geçer. İki yol birlikte yürütülebilir.
Dayanaksız suçlama şikâyetçiyi de bağlar. Yönerge, dayanaksız, yersiz ve kasıtlı etik ihlal isnadını ayrı bir ihlal sayar. Kanunda da dayanaksız ve kasıtlı suç isnadı aylıktan kesme cezasına bağlanmıştır. İhlal türlerinin tamamı için etik ihlal nedir yazısı okunabilir.
Suçlanan Hakem Savunmasını Belgeyle Kurar
Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması suçlaması ağır sonuç doğurur. Bu yüzden savunma baştan belge üzerine kurulur. Genel ifadeler ve iyi niyet vurgusu tek başına işe yaramaz.
Savunma süresi on beş gündür. Süre, savunma istem yazısının ulaştığı tarihten işler. Savunma verilmezse kurul, eldeki bilgi ve kanıtlara göre karar verebilir.
Hakem, iddiaları içeren evrakın bir örneğini isteyebilir. YÖK yönergesinin 9. maddesi bu talebi düzenler. Evrak görülmeden yazılan savunma çoğu zaman eksik kalır.
Savunmanın ekseni somut belgedir. Görevlendirmenin hiç yapılmadığı veya davetin reddedildiği gösterilebilir. Paylaşımın yalnız editörle ve süreç gereği yapıldığı ortaya konabilir. Bilginin zaten kamuya açık olduğu da ileri sürülebilir. Ön baskı arşivi, kongre bildirisi ve proje çıktısı bunu kanıtlar.
Kendi çalışmasının önceliği yine belgeyle kurulur. Proje başvuru tarihleri, laboratuvar kayıtları ve veri toplama izinleri tarih sırasını gösterir. Bilirkişi seçimindeki yasağa aykırılık ayrıca ileri sürülür. Dilekçe düzeni için etik kurul savunma örneği ve akademik disiplin soruşturması savunma dilekçesi yazılarına bakılabilir.
Etik Kurul Kararına Karşı Dava Yolu Açıktır
Etik kurul kararı tek başına ceza değildir. Karar rektöre sunulur, idare bunun üzerine işlem tesis eder. Dava konusu olan da bu işlemdir.
Disiplin cezası verilmişse önce itiraz yolu vardır. Uyarma ve kınamaya karşı itiraz, ilgilinin görevli olduğu birimin disiplin kuruluna yapılır. İtiraz süresi cezanın tebliğinden itibaren yedi gündür. İtiraz mercii altmış gün içinde karar verir.
İptal davası altmış günlük süreye tabidir. Süre, işlemin yazılı bildirimini izleyen günden başlar. Dava idare mahkemesinde açılır. İtiraz yoluna gidilmesi dava hakkını ortadan kaldırmaz. İtirazın reddi üzerine de dava açılabilir. Yetki sorunu etik ihlal davalarında yetkili mahkeme yazısında ele alınıyor.
Doçentlik başvurusu iptal edilmişse sonuç ayrıdır. Üniversitelerarası Kurul yönergesinin 11. maddesi, başvurusu iptal edilen adayın en erken izleyen üçüncü dönemde yeniden başvurabileceğini yazar. Bu işleme karşı da dava açılabilir. Süreç doçentlik etik ihlal itirazı yazısında anlatılıyor.
Hakemlik Sürecinin Kötüye Kullanılması Konusunda Avukat Desteği
Hakemlik sürecinin kötüye kullanılması bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Mevcut belgeler ve varsa idari ya da yargısal kararlar da bu değerlendirmeye girer. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Hakemlik gizliliğine ilişkin bir dosya hakkında değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilirsiniz. Talebinizi Avukata Sor formu üzerinden de iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Hakem, incelediği makaledeki fikri kendi çalışmasında kullanırsa ne olur?
Bu davranış paylaşma bendinin ötesine geçer ve intihal tartışması doğurur. Başkasının özgün fikrini, metodunu veya verisini atıf yapmadan kendi eseri gibi göstermek yönergelerde intihal sayılır. Kanunda bu fiilin karşılığı üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasıdır.
Hakem hakkında etik ihlal şikâyeti nereye yapılır?
Şikâyet, hakemin fiili işlediği sırada bağlı olduğu yükseköğretim kurumuna verilir ve etik kurulda incelenir. Hakkında iddia bulunan kişinin devam eden bir doçentlik başvurusu varsa dosya Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına gönderilir. Dilekçenin somut belgeye dayanması aranır.
Etik ihlal iddiasına karşı savunma süresi kaç gündür?
Süre on beş gündür ve savunma istem yazısının ulaştığı tarihten itibaren işler. Savunma bu sürede verilmezse kurul eldeki bilgi ve kanıtlara göre karar verebilir. İlgili kişi savunmasını hazırlamak için iddia evrakının bir örneğini isteyebilir.
Bu davranış izinsiz paylaşma bendinin sözüne doğrudan girmez. Kasıt somut biçimde ortaya konabiliyorsa genel disiplin hükümleri yönünden değerlendirme yapılabilir. Dergi tarafında ise hakemin listeden çıkarılması gündeme gelir.
Hakemlik ihlali iddiasında zamanaşımı süresi ne kadardır?
İntihal, sahtecilik ve çarpıtma dışındaki ihlallerde eylemin üzerinden on yıl geçmişse etik inceleme yapılamaz. Ayrıca eylemin öğrenilmesinden itibaren iki yıl içinde inceleme başlatılmazsa iddia incelenemez. Disiplin cezası bakımından ise 2547 sayılı Kanunun 53/C maddesindeki ayrı süreler uygulanır.
Disiplin Soruşturması
Üniversite Öğrencisinin Kopya ve İntihal Cezası
Sınavda kopya çekmek bir yarıyıl, kopyaya teşebbüs kınama cezası gerektirir. Seminer, tez ve yayında intihal de bir yarıyıl uzaklaştırma grubundadır.
