Etik kurul izni araştırmaya verilir, yayına verilmez. Hangi çalışmanın onay gerektirdiği, tek izinle kaç makale yazılabileceği ve onaydan sonra yapılan değişikliklerin nasıl bildirileceği mevzuata göre anlatılıyor.
Etik kurul izni, insan, hayvan veya kişisel veri üzerinde yapılacak bir araştırmaya başlamadan önce yetkili kuruldan alınan yazılı onaydır. Bu onay, başvuru dosyasında yazan amaç, yöntem ve katılımcı grubuyla sınırlıdır. Bu yüzden tek bir etik kurul izni, yalnız baştan planlanmış ve dosyada açıkça gösterilmiş çalışmaları kapsar. Yöntemi, örneklemi ya da veri toplama aracı değişen yeni bir çalışma için ayrı başvuru gerekir.
Etik Kurul İzni Hangi Mevzuata Dayanır?
Türkiye'de tek bir etik kurul kanunu yoktur. Kurallar, araştırmanın türüne göre farklı metinlerde yer alır. Üniversitelerde temel metin, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'dir. YÖK Genel Kurulu 28 Ağustos 2025'te yönergenin 2. ve 7. maddelerini değiştirdi. Bu değişiklikle üniversite kurullarına yeni bir görev verildi. Kurullar artık insan ve hayvan üzerinde deney niteliği taşımayan araştırmalara onay veriyor.
Deney niteliği taşıyan çalışmalarda başka metinler uygulanır. 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'nun ek 10. maddesi, ilaç ve tıbbi cihaz araştırmalarında ilgili etik kurulun uygun görüşünü şart koşar. Hayvan deneyleri için ayrı bir yönetmelik vardır. Bu metin, 15 Şubat 2014 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Yönergenin hangi kişi ve çalışmalara uygulandığı YÖK bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi yazısında ayrıca anlatılmıştır.
Ceza hukuku da konunun bir parçasıdır. Türk Ceza Kanunu'nun 90. maddesi, insan üzerinde bilimsel deney yapmayı suç olarak tanımlar. Rızaya dayalı deneyin ceza sorumluluğu doğurmaması için birkaç şart aranır. Bunların ilki, deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olmasıdır.
Hangi Araştırma Hangi Etik Kurula Başvurur?
Başvurunun ilk adımı doğru kurulu bulmaktır. Etik kurul izni her alanda aynı kuruldan alınmaz. Genel ayrım şöyledir:
Sık Sorulan Sorular
Etik kurul onayı geriye dönük alınabilir mi?
Hayır, onay araştırma başlamadan önce alınır. YÖK yönergesi, gerekli izinlerin çalışmaya başlamadan yazılı olarak alınmamasını etik ihlal sayar. Veri toplandıktan sonra verilen bir onay bu eksikliği gidermez.
Bir etik kurul onayı kaç makalede kullanılabilir?
Mevzuatta makale sayısı için bir sınır yoktur. Onay, başvuruda tanımlanan araştırmayı kapsar ve o araştırmanın verisinden doğan yayınlarda kullanılabilir. Her yayının ayrı bir soruya cevap vermesi gerekir, aksi hâlde dilimleme iddiası doğabilir.
Literatür taraması için etik kurul onayı gerekir mi?
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden 2015 yılında mezunu olmuştur. Türk ve Alman vatandaşıdır. Cumhuriyet Üniversitesi Yüksek Lisans eğitimi almıştır. Ayrıca Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde Marka-Patent-Fikri Sınai Haklar eğitimi sertifikasına sahiptir. 2016 yılından itibaren Ankara Barosu mensubu olup 2022…
Google aramalarında ve yapay zeka özetlerinde yazılarımızı öncelikli görmek için sitemizi tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyebilirsiniz.
Anket, görüşme, gözlem ve odak grup gibi deney içermeyen çalışmalar üniversitenin bilimsel araştırma ve yayın etiği kuruluna gider.
İlaç ve biyolojik ürünle yapılan klinik araştırmalarda yetkili klinik araştırmalar etik kurulunun onayı ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun izni birlikte aranır.
Hasta dosyasından geriye dönük veri toplayan ya da tedaviye müdahale etmeyen sağlık çalışmaları, üniversitenin girişimsel olmayan araştırmalar için kurduğu kurula başvurur.
Deney hayvanı kullanılan çalışmalar kurumun hayvan deneyleri yerel etik kurulunda (HADYEK) değerlendirilir.
Üniversite kurulları üç alanda ayrı ayrı kurulur. Bunlar sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri ile fen ve mühendislik bilimleridir. Araştırmacı, çalışmasının yöntemine en yakın kurula başvurur.
TÜBİTAK'ın Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) ise bir onay kurulu değildir. Kendi yönetmeliği insan ve hayvan etiği konularını görev alanı dışında bırakır. TÜBİTAK destekli bir projede de onay yukarıdaki kurullardan alınır. İki yapının farkı TÜBİTAK AYEK ve YÖK etik kurulu farkları yazısında karşılaştırılmıştır.
Etik Kurul İzni Gerektiren Çalışmalar
Temel ölçüt, araştırmanın yaşayan bir katılımcıdan ya da kişiyi tanıtan bir veriden beslenip beslenmediğidir. Yönergenin 4. maddesi bu açıdan iki ihlali ayrıca sayar. İlki, anket ve tutum araştırmasında katılımcının açık rızası olmadan elde edilen veriyi yayımlamaktır. Araştırma bir kurumda yapılıyorsa o kurumun izni de aranır. İkincisi, çalışmaya başlamadan önce gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamaktır.
Bu nedenle etik kurul izni en çok anket ve ölçek uygulamalarında istenir. Yüz yüze ya da çevrim içi görüşmeler, sınıf içi gözlemler ve deneysel öğretim çalışmaları da bu gruptadır. Sağlık alanında hasta verisi, biyolojik örnek ve tıbbi cihaz kullanan çalışmalar onaysız yürütülemez.
Kurul onayı tek başına her izni karşılamaz. Okulda, hastanede veya bir şirkette veri toplayacak araştırmacı, o kurumdan ayrıca uygulama izni alır. Örneğin bir okulda anket yapılacaksa milli eğitim makamlarından izin istenir.
İzin Gerekmeyen Çalışmalar
Yalnız literatüre, mevzuata veya yargı kararlarına dayanan teorik çalışmalar kural olarak onay gerektirmez. Kamuya açık ve kişiyi tanıtmayan istatistiklerin analizi de çoğu zaman bu gruptadır. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 28. maddesi de bir istisna içerir. Resmî istatistik ile anonim hâle getirilmiş verilerin araştırma amacıyla işlenmesi Kanunun kapsamı dışındadır.
Bu istisna yalnız veri koruma kurallarına ilişkindir. Etik kurula sorma ihtiyacını tek başına kaldırmaz. Sınırda kalan bir çalışmada en güvenli yol, kuruldan onay gerekmediğine dair yazılı görüş istemektir. Bazı üniversite kurulları bu tür yazılar verir.
Tek Etik Kurul İzni ile Birden Fazla Çalışma Yapılabilir mi?
Tek bir etik kurul izni, başvuru dosyasında tanımlanan araştırmanın tamamını kapsar. Aynı araştırmadan birden fazla yayın çıkarmak bu nedenle mümkündür. Yeni bir soru için yeni veri toplanacaksa ya da örneklem veya yöntem değişecekse ayrı onay gerekir. Belirleyici olan yayın sayısı değil, verinin hangi izinle ve hangi amaçla toplandığıdır.
Ne YÖK yönergesinde ne de klinik araştırma mevzuatında "bir izin, bir makale" diye bir kural vardır. Onay araştırmaya verilir, yayına verilmez. Kurul; amacı, yöntemi, katılımcı grubunu, veri toplama aracını ve süreyi inceler. İznin sınırını da bu dosya çizer.
Aynı Proje İçinden Birden Fazla Yayın
Bir araştırmacının 600 üniversite öğrencisine tek bir anket uyguladığını düşünelim. Anket stres düzeyini, uyku düzenini ve akademik başarıyı ölçüyor. Başvuru dosyasında bu değişkenler ve aralarındaki ilişkiler yazılıysa, verilerden birkaç makale üretmek aynı izinle mümkündür. Her makalenin yöntem bölümünde aynı kurulun adı, karar tarihi ve sayısı gösterilir.
Burada belirleyici olan, bu çok yönlü kullanımın başvuruda yazılı olmasıdır. Dosyada yalnız stres düzeyinin ölçüleceği yazıyorsa durum değişir. Aynı veriyle uyku ve başarı ilişkisini inceleyen bir yazı tartışma doğurabilir. Bu hâlde kurula bildirimde bulunup kapsamın genişletilmesini istemek daha sağlam bir yoldur.
Lisansüstü tezler de aynı mantıkla değerlendirilir. Tez için alınan etik kurul izni, kural olarak tezden üretilen makaleleri de kapsar. Çünkü veri, aynı araştırma için toplanmıştır. Makalede tezden üretildiği ve onayın tez için alındığı belirtilir.
Ayrı Başvuru Gerektiren Durumlar
Aşağıdaki değişikliklerden biri varsa yeni bir etik kurul izni alınması gerekir:
Yeni bir anket, ölçek veya görüşme formu kullanılacaksa,
Katılımcı grubu değişiyorsa, örneğin yetişkin yerine çocuklarla ya da hastalarla çalışılacaksa,
Veri başka bir kurumda veya başka bir ilde toplanacaksa,
Yöntem değişiyorsa, örneğin anketten deneysel uygulamaya geçiliyorsa.
Daha önce toplanmış veriyi farklı bir soru için yeniden analiz etmek ise gri alandır. Katılımcıya veri hangi amaçla anlatıldıysa yeni kullanım o sınırda kalmalıdır. Yönergenin 4. maddesi, başkalarından alınan veriyi izin verildiği ölçüde ve şekilde kullanmamayı da ihlal sayar.
Başka bir araştırmacının veri setini kullanmak da aynı soruyu doğurur. Veriyi toplayan kişinin etik kurul izni, kural olarak yalnız onun araştırmasını kapsar. Yeni kullanıcı, verinin sahibinden yazılı izin alır. Çalışmanın amacı ilk izinden ayrılıyorsa kendi başvurusunu da yapar.
Aynı Veri Setinden Çok Sayıda Makale Dilimleme Sayılır mı?
Tek izinle birden fazla yayın yapmak serbesttir. Ancak yayınların içeriği ayrı bir etik denetime tabidir. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 53. maddesi dilimlemeyi aylıktan kesme cezası gerektiren fiiller arasında sayar. Dilimleme, bir araştırmanın sonuçlarını bütünlüğünü bozacak biçimde parçalara ayırıp ayrı yayınlar olarak sunmaktır.
Etik kurul izni dilimleme iddiasını ortadan kaldırmaz. Aynı karar sayısının birçok makalede görünmesi, incelemede ilk bakılan iz olabilir. Bu yüzden her makalede hangi araştırma sorusuna cevap verildiği net yazılmalıdır. Aynı veriden doğan diğer yayınlara atıf yapmak da şeffaflığı artırır. İhlalin ölçütleri ve savunma yolları için dilimleme etik ihlali yazısına bakılabilir.
Onay Verildikten Sonra Araştırmada Değişiklik Nasıl Yapılır?
Klinik araştırmalarda kural sıkıdır. Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik 27 Mayıs 2023'te yayımlandı. Yönetmeliğin 11. maddesine göre araştırma, etik kurul onayı ve Kurum izni alındıktan sonra başlar. 17. madde ise sonradan yapılan değişiklikleri ikiye ayırır. Bir kısmı yalnız bildirim niteliğindedir, bir kısmı onay gerektirir.
Hangi değişikliğin hangi gruba girdiğini Kurumun kılavuzları belirler. Onay gerektiren değişiklik, etik kurul onayı ve Kurum izni alınmadan uygulanamaz. Bu alandaki ihlallerin disiplin boyutu klinik araştırmalarda mevzuata aykırı davranmak yazısında incelenmiştir.
Hayvan deneylerinde de benzer bir kural vardır. Yönetmeliğin 8. maddesine göre projelere en çok beş yıl için izin verilir. Projede veya çalışacak kişilerde değişiklik olursa yürütücü bunu HADYEK'e yazılı olarak bildirir ve onay alır. Onaylanan projeye uyulmazsa kurul verdiği izni iptal eder.
Sosyal bilimlerde ise yönerge değişiklik için ayrı bir usul koymaz. Bu konuda her üniversitenin kendi kurul kuralları geçerlidir. Ölçeğe soru eklemek ya da uygulama tarihini kaydırmak gibi değişiklikler için önce kurula yazılı bilgi vermek güvenli yoldur.
Çok Merkezli Araştırmalarda Tek Karar Yeterli mi?
Klinik araştırmalarda cevap evettir. Klinik araştırmalar yönetmeliğinin 8. maddesine göre çok merkezli araştırmada tek etik kurul kararı yeterlidir. Karar, kural olarak koordinatör merkezin bulunduğu yerdeki etik kuruldan alınır.
Deney içermeyen çalışmalarda yönergede böyle bir hüküm yoktur. Farklı üniversitelerden araştırmacıların yürüttüğü ortak bir anket çalışmasında tek kurul onayı çoğu zaman kabul görür. Buna karşın veri toplanan her kurumdan ayrıca uygulama izni alınır. Kurum izni, yukarıda anlatılan yönerge hükmü gereği ayrı bir şarttır.
Etik Kurul Başvurusunda Dosya Nasıl Hazırlanır?
Her üniversitenin kendi başvuru formu vardır. Ama istenen bilgiler büyük ölçüde benzerdir. Dosyada genellikle şu belgeler bulunur:
Araştırmanın amacı, soruları ve yöntemi,
Örneklem ve katılımcıların seçilme şekli,
Anket, ölçek veya görüşme formunun tam metni,
Bilgilendirilmiş onam formu,
Veri toplanacak kurumun izin yazısı ya da izin başvurusu,
Verilerin nasıl saklanacağı ve ne zaman imha edileceği.
Onam formu da bu soruyu etkiler. Katılımcıya verinin hangi amaçla ve ne kadar süre kullanılacağı anlatılır. Verinin aynı konudaki başka yayınlarda da kullanılabileceği formda yazılırsa sonraki yayınlar daha az tartışma doğurur. Formda yazmayan bir kullanım için katılımcının rızası var sayılamaz.
Birden fazla yayın planlanıyorsa bu durum amaç bölümünde açıkça yazılmalıdır. Her alt soru ayrı ayrı gösterilirse, ileride çıkacak makalelerin onay kapsamında olduğu kolayca anlaşılır. Başkasına ait bir ölçek kullanılacaksa sahibinden alınan izin de dosyaya eklenir.
Zamanlama ayrı bir sorundur. Yönerge, iznin işe başlamadan önce alınmasını ister. Veri toplandıktan sonra alınan onay bu şartı karşılamaz. Pilot uygulamada da katılımcıdan veri toplanır. Bu yüzden deneme anketinden önce de kurulun görüşü alınmalıdır.
Etik Kurul İzni Olmadan Yapılan Araştırmanın Sonuçları
Öğretim elemanları için ilk sonuç disiplin cezasıdır. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi bazı fiilleri kınama cezası gerektiren fiiller arasında sayar. Klinik araştırma mevzuatına aykırı davranmak bunlardan biridir. Katılımcının açık rızası ya da kurum izni olmadan elde edilen veriyi yayımlamak da kınama gerektirir. Gerekli izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak da bu listededir. Klinik araştırmadaki aykırılık kişilere zarar vermişse ceza ağırlaşır. Bu durumda kademe ilerlemesinin durdurulması cezası verilir.
Disiplin soruşturması hemen açılamaz. Kanunun 53/A maddesi, önce bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulunun inceleme yapmasını zorunlu kılar. Doçentlik başvurusu süren adaylarda ise inceleme Üniversitelerarası Kurulda yapılır. ÜAK yönergesinin 4. maddesi de izinleri yazılı olarak almamayı etik ihlal sayar.
Öğrenciler için de sonuçlar ağırdır. Onaysız toplanan veriye dayanan bir tez, enstitü ya da jüri aşamasında sorun çıkarabilir. Öğrencinin yeni veri toplaması gerekebilir ve bu da süre kaybı demektir.
Yayın tarafında da sonuçlar doğar. Dergiler onay bilgisi eksik makaleyi reddedebilir ya da yayımlanmış yazıyı geri çekebilir. İnsan üzerinde deney niteliğindeki çalışmalarda ise TCK m.90 nedeniyle ceza sorumluluğu gündeme gelebilir. İhlal iddiasının ayrıntıları ve verilen cezalar etik kurul izninin alınmaması etik ihlali yazısında ele alınmıştır.
Etik Kurulun Ret Kararına Karşı Hangi Yol İzlenir?
Onay vermemek de kurulun aldığı bir karardır. Yönergede onay başvurusunun reddine karşı özel bir itiraz yolu düzenlenmemiştir. İlk adım, ret gerekçesinin yazılı olarak istenmesidir. Eksik ya da hatalı kısım düzeltilip yeniden başvuru yapılabilir. Bu yol çoğu zaman en hızlı sonucu verir. Kurul hangi noktayı uygun bulmadığını yazarsa yeni dosya ona göre kurulur.
Ret kararı tez veya proje hakkını doğrudan etkiliyorsa idari dava yolu düşünülebilir. İdari Yargılama Usulü Kanunu'na göre iptal davası kural olarak tebliğden itibaren 60 gün içinde açılır. İhlal tespitine ilişkin inceleme raporu ise farklı bir işlemdir. Bu raporlara karşı izlenecek yol üniversite etik kurulu kararına itiraz yazısında anlatılmıştır.
Etik Kurul İzni Konusunda Avukat Desteği
Etik kurul izni bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Etik kurul izni hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya soru formumuz üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Gerekmez. Yalnız yayımlanmış kaynaklara, mevzuata veya yargı kararlarına dayanan çalışmalarda katılımcı ve kişisel veri yoktur. Emin olunamayan durumlarda kuruldan onay gerekmediğine dair yazılı görüş istenebilir.
Retrospektif hasta dosyası çalışmaları için etik kurul onayı gerekir mi?
Genellikle gerekir, ancak başvurulacak kurul farklıdır. Geriye dönük ve gözlemsel çalışmalar 2023 tarihli klinik araştırmalar yönetmeliğinin kapsamı dışındadır. Bu çalışmalar üniversitelerin girişimsel olmayan araştırmalar için kurduğu kurullara başvurur.
Etik kurul kararı ne kadar sürede çıkar?
Süre kurulun türüne göre değişir. Klinik araştırmalarda etik kurul eksiksiz başvuruyu yönetmeliğe göre on iki iş günü içinde inceler. Hayvan deneyleri yerel etik kurulu kararını kırk iş günü içinde bildirir, üniversite kurullarında ise toplantı takvimi belirleyicidir.
Onay alındıktan sonra ankete soru eklenebilir mi?
Eklenebilir, ancak kurula önceden bildirmek gerekir. Esaslı bir değişiklikte kurul yeni başvuru isteyebilir. Klinik araştırmalarda onay gerektiren değişiklik, etik kurul onayı ve Kurum izni alınmadan uygulanamaz.
Etik kurul onayı reddedilirse dava açılabilir mi?
Ret kararı hakkı doğrudan etkiliyorsa iptal davası düşünülebilir. Dava süresi kural olarak tebliğden itibaren 60 gündür. Çoğu durumda eksiklikleri giderip yeniden başvurmak daha hızlı sonuç verir.
Diğer Akademik Süreçler
Üniversite Kaydı Silme İşlemi Nasıl Yapılır?
Devlet üniversitesinde kendi isteğiyle kayıt sildirmenin aşamaları, üniversitenin kaydı öğrencinin isteği dışında sildiği hâller ve bu kararın OBP ile KYK borcuna etkisi.