YÖK’ün Denklik Kararları ve Evrensel Eğitim Hakkı

Uluslararası Eğitimin İçeriği Nasıl Belirlenir

Tavsiye'nin 5 inci maddesi uluslararası eğitimin içeriğini tarif eder.

Uluslararası eğitim öğrenme, eğitim, bilgilendirme ve eylemin bileşiminden oluşur. Bu bileşim bireyin entelektüel ve duygusal gelişimine katkı sağlamalıdır. Eğitim ayrıca sosyal sorumluluk duygusu geliştirmelidir. Haklardan yoksun gruplarla dayanışma da bu amaca dahildir.

Tavsiye'nin 6 ncı maddesi şiddet ve baskı bakımından açık bir ölçü koyar.

Eğitim, yayılmacı ve saldırgan amaçla savaş çıkarmanın kabul edilemez olduğunu vurgulamalıdır. Hakimiyet kurmak için şiddet ve güç kullanmak da aynı şekilde reddedilir.

Yurttaş Eğitimi ve Kültürlerarası Öğrenme Nasıl Düzenlenir

Tavsiye'nin 13 üncü maddesi yurttaş eğitimini konu alır.

Üye devletler alternatif bir yurttaş eğitimini eğitimin her aşamasında yaygınlaştırmalıdır. Amaç herkesin kamusal kurumların çalışma ve eylem yöntemlerini öğrenmesidir. Yükümlülük yerel, ulusal ve uluslararası kurumların tamamı için geçerlidir.

Tavsiye'nin 15 inci maddesi çıkar çatışmasına dikkat çeker.

Eğitim, insanların gerçek çıkarlarını görünür kılmalıdır. Metne göre bu çıkarlar, savaşları körükleyen ve ekonomik gücü elinde tutan tekelci grupların çıkarlarıyla uyuşmaz.

Tavsiye'nin 17 nci maddesi kültürlerarası öğrenmeyi düzenler.

Üye devletler farklı kültürlerin, etkileşimlerin ve yaşam biçimlerinin öğrenilmesini yaygınlaştırmalıdır. Amaç aralarındaki farklılıkların karşılıklı takdir edilmesidir. Bu öğrenim yabancı dillere, uygarlıklara ve kültürel mirasa gereken önemi vermelidir.

Tavsiye'nin 18 inci maddesi uluslararası işbirliğini hedef gösterir.

Eğitim, güç kullanımına dayanan uluslararası ilişkilerin ortadan kaldırılmasına yönelmelidir. Adaletsizlik ve refah eşitsizliği de bu kapsamda sayılır. Metin ayrıca bu sorunların çözümü için uygun işbirliği önlemlerini işaret eder.

Eğitim Hakkı Uluslararası Sözleşmelerde Nasıl Güvenceye Alınır

Tavsiye metni eğitimi tanımlar. Eğitim hakkı ise bağımsız bir temel insan hakkı olarak düzenlenir. Bu hak herkesin ücretsiz temel eğitimden yararlanmasını ifade eder. Irk, cinsiyet, cinsel yönelim, etnik veya sosyal köken, din, siyasi görüş, yaş ve engellilik ayrımı yapılamaz. Eğitim hakkı İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 26 ncı maddesinde güvence altına alınmıştır. Aynı hak Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi'nin 13 ve 14 üncü maddelerinde de yer alır. Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 28 ve 29 uncu maddeleri hakkı çocuklar yönünden ayrıca düzenler. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No'lu Protokol'ün 2 nci maddesi de eğitim hakkı güvencesi getirir.

YÖK'ün denklik kararları ve evrensel eğitim hakkı yönünden ulusal dayanak Anayasa'dır. Anayasa'nın 42 nci maddesi kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağını söyler. Aynı madde öğrenim hakkının kapsamının kanunla düzenleneceğini belirtir. Anayasa'nın 90 ıncı maddesi de temel hak ve özgürlüklere ilişkin sözleşmelere üstünlük tanır. Bu nedenle yukarıdaki sözleşmeler idari işlem denetiminde doğrudan ölçü olur.

Eğitim ve öğrenim hakkının anayasal güvencesi Anayasa'nın 42 nci maddesinde şöyle düzenlenir:

“Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir.”

Denklik işlemlerinin çerçevesi ise Yurtdışı Yükseköğretim Diplomaları Tanıma ve Denklik Yönetmeliği ile çizilir. Yönetmelik 12 Ağustos 2023 ve 15 Mart 2024 tarihlerinde değiştirilmiştir. Başvuru, inceleme ve karar aşamaları YÖK Tanıma ve Denklik Birimi tarafından yürütülür. Tanınmayan kurumlarda okuyanların durumunu denklikte tanınmayan üniversiteler yazımızda ele aldık.

Tamamlanan Öğrenimin Tanınması Eğitim Hakkı Kapsamında mıdır

Soru Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadında karşılık bulur. Mahkeme 1968 tarihli Belçika Dil Davası kararında bu hakkın kapsamını belirlemiştir. Karara göre hak, var olan eğitim kurumlarına erişimi içerir. Hak ayrıca tamamlanan öğrenimin resmî olarak tanınmasını kapsar. Tanıma, her devletin yürürlükteki kurallarına göre yapılır. Bu nedenle devletin denklik kuralı koyma yetkisi tartışmalı değildir. Ancak kuralın kendisi ölçülü olmalıdır. Eğitim hakkı sınırlaması amaçla orantılı değilse yargı denetimine tabi olur.

Bu çerçeve YÖK'ün denklik kararları ve evrensel eğitim hakkı uyuşmazlıklarına doğrudan uyar. Devlet diploma güvenliğini korumak için ölçüt koyabilir. Ölçütün önceden bilinebilir olması gerekir. Başvurana hangi eksikliğin bulunduğu açıkça bildirilmelidir. Telafi imkânı varken doğrudan ret verilmesi eğitim hakkı yönünden tartışma doğurur.

Denklik Reddi Eğitim Hakkı Bakımından Neye Yol Açar

Yukarıdaki düzenlemeler YÖK tarafından da bilinir. Bu nedenle metinlerin ayrıntısı burada yeniden anlatılmaz. Asıl sorun denklik problemi yaşayanların aldığı eğitimin sonucunu kullanamamasıdır. Bu sonuç aşağıdaki başlıklarda somutlaşır.

1. Kültürlere, uygarlıklara ve değerlere saygı, sorumluluk ve anlayıştan yoksun kalma.

2. Bireyin entelektüel ve duygusal gelişiminin ilerlemesinin kısıtlanması.

3. Kişiliğini tam geliştirememe ve insan haklarına saygıyı güçlendirememe. Bu sonuç İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 26 ncı maddesinin ikinci fıkrasına aykırılık oluşturur.

4. Meslek seçimine ilişkin bilgi ve rehberliği kazanamama. Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 28 inci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi bu imkânı güvenceye alır.

5. Toplumda yaşantıyı sorumlulukla üstlenecek biçimde hazırlanamama. Dayanak Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 29 uncu maddesinin birinci fıkrasının (d) bendidir.

Bu sonuçlar tek başına kalmaz. Denklik reddi, eğitim ile meslek icrası arasındaki bağı da koparır. Avrupa'da ve dünyada bu bağ üzerine kurulmuş anlaşmalar, projeler ve direktifler vardır. Bunların temelinde hizmetlerin serbest dolaşımı kavramı bulunur. Denklik reddi bu kavramla da bağdaşmaz.

Denklik mağdurunun eğitim hakkı başlangıçta engellenmez. Engel, sonuçları itibarıyla ortaya çıkar. Aynı öğrenimi görenlere farklı muamele yapılması ise eşitsizlik doğurur. Bu tablo uluslararası mevzuata aykırılık oluşturur. Yurt dışında kalış süresine dayanan ret kararlarını kalış süresinden ret yazımızda inceledik.

YÖK'ün denklik kararları ve evrensel eğitim hakkı konusunda ulusal mahkeme kararları da benzer bir sonuca ulaşır. Kararlarda denklik işlemlerinin hem eğitim hakkı hem de çalışma hürriyeti yönünden denetlendiği görülür. Mahkemeler somut gerekçe içermeyen ret işlemlerini hukuka aykırı bulmaktadır.

Denklik Başvurusu Hangi Hallerde Reddedilir

Ret halleri Yönetmeliğin 7 nci maddesinin altıncı fıkrasında sayılır. Yükseköğretim Kurulu tarafından tanınmayan bir kurumdan alınan diplomaya denklik verilmez. Açık öğretim ve dışarıdan eğitim gibi devam zorunluluğu olmayan öğrenim de ret sebebidir. Programın Türk yükseköğretim sistemindeki bir programa denk görülmemesi ayrı bir ret halidir. Ara dereceler ve üst öğrenime geçiş sağlamayan meslek eğitimleri de kabul edilmez.

Ret sebeplerinin bir kısmı öğrencinin fiili durumuna bakar. Ortaöğretimini Türkiye'de bitiren ve başarı sıralaması şartı aranan bir programdan mezun olan kişiden merkezi sınav şartı istenir. Pasaport ve giriş çıkış kayıtlarından kalış süresi eksikliği çıkarsa başvuru reddedilir. Bu süre her eğitim öğretim dönemi için yüzde yetmişten az olamaz. Eğitim öğretim faaliyeti dışındaki süreler hesaba katılmaz. Yabancı dil belgesinin süresinde sunulmaması da ret sonucu doğurur.

Başvurucular iki belgeyi sık karıştırır. Tanıma belgesi, kurumun ve programın akademik derece vermeye yetkili olduğunu gösterir. Bu belge diploma denklik belgesi yerine geçmez. Denklik belgesi ise diplomanın Türk yükseköğretim sistemindeki karşılığını ortaya koyar. Mesleğe ve kadroya erişim ikinci belgeye bağlıdır.

Tanıma belgesi ile denklik belgesi arasındaki fark Yönetmeliğin 3 üncü maddesinde şöyle tanımlanır:

“Denklik belgesi: Yükseköğretim Kurulunca tanınan bir yurtdışı yükseköğretim kurumundan alınan diplomanın/mezuniyet belgesinin Türk yükseköğretim sisteminde hangi alan ve düzeye eşdeğer olduğunu gösteren belgeyi (…) Tanıma belgesi: Yurtdışındaki bir yükseköğretim kurumunun ve bu kurumun ilgili programının Yükseköğretim Kurulu tarafından tanınıp tanınmadığını gösteren, ancak diploma veya mezuniyet denklik belgesi niteliği taşımayan belgeyi”

SYBS Eksiklikleri Nasıl Telafi Eder

Her eksiklik doğrudan ret anlamına gelmez. Yönetmelik Seviye ve Yeterlik Belirleme Sistemi adı altında bir telafi yolu kurar. Kısaltması SYBS'dir. Sistem, temel kazanımlar, eğitim dili, teorik ve uygulamalı dersler, staj ve projeler yönünden eksiklik tespit edildiğinde işletilir. Ders tamamlama, staj tamamlama, proje yapma veya sınava tabi tutulma bu kapsamdadır. Seviye tespit ve ilmi hüviyet tespiti sınavları da SYBS içinde yürütülür. Telafi yolu işletilmeden verilen ret kararı eğitim hakkı yönünden ayrıca sorgulanır.

Yönetmelik bazı diplomalarda SYBS uygulanmadan denklik verilmesini öngörür. Yükseköğrenime başlanılan yıl belirlenen sıralama kuruluşlarının en az üçünde ilk dört yüzlük dilimde yer alan kurumlar bu kapsamdadır. Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sistemi kılavuzundaki yurt dışı programlara yerleşenler de aynı imkândan yararlanır. Bu kurumlara yatay geçişle gelip öğreniminin en az yüzde yetmişini orada tamamlayanlar için de kural aynıdır.

Uzaktan Öğretim Diplomalarında Durum Nedir

Uzaktan öğretim diplomalarında örgün eğitim ölçütlerine ek olarak Yönetmeliğin 10 uncu maddesindeki şartlara bakılır; kazanımlarda tereddüt doğarsa SYBS uygulanır. Başarı sıralaması şartı aranan tıp, hukuk ve mühendislik gibi programlarda ise uzaktan öğretim diplomasına denklik verilmez. Uzaktan öğretim diplomaları için ek ölçütler vardır. Program dilinin Türkçe olmaması aranır. Uluslararası anlaşmayla kurulan kurumlar ve resmî dili Türkçe olan ülkeler bu şartın dışındadır. Programın kazanımları aynı alandaki örgün programla uyumlu olmalıdır. Mezuniyet için gereken kredi toplamı da o ülkedeki örgün programın kredisinden az olamaz. Tıp, diş hekimliği, eczacılık, hukuk, öğretmenlik, mühendislik ve mimarlık gibi programlarda uzaktan öğretim diplomasına denklik verilmez. Uzaktan öğretimle alınan psikoloji diplomalarını uzaktan eğitim denklik başvurusu yazımızda ele aldık.

Denklik Kararına Karşı Hangi Hukuki Yollar İzlenir

Denklik reddine karşı temel yol iptal davasıdır; dava açılmadan önce YÖK'e itiraz da edilebilir. Bu başvurulardan sonra Kamu Denetçiliği Kurumu'na, yargı yolu tükenince de Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapılabilir. Denklik başvurusunun reddi bir idari işlemdir. Bu nedenle işleme karşı yargı yolu açıktır. İki seçenek vardır. Doğrudan iptal davası açılabilir. Önce idareye başvurulup sonra dava da açılabilir. Seçim yapılırken sürelerin işleyişi gözetilmelidir.

Ret kararı çoğu kez gerekçesiz veya kalıp gerekçelidir. Oysa idari işlemin sebep unsuru somut olmalıdır. Hangi ders, hangi kredi veya hangi kalış süresi eksik bulunmuşsa bu ayrıca gösterilmelidir. Gerekçe belirsizse dava dilekçesinde bu eksiklik ilk sırada tartışılır.

Dava Açma Süresi Nasıl Hesaplanır

Genel dava süresi altmış gündür. Süre, ret kararının tebliğini izleyen günden başlar. Dayanak İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7 nci maddesidir. Dava açmadan önce idareye başvurulursa süre durur. İdare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır. Bu halde kalan dava süresi işlemeye devam eder. Sürelerin kaçırılması esasa girilmeden ret sonucunu doğurur.

Dava açma süresine ilişkin kural İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7 nci maddesinde şöyle düzenlenir:

“Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür.”

Dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması da istenebilir. Bu istem, ret kararının uygulanmasını dava sonuna kadar askıya alabilir. Mahkeme telafisi güç zarar ve açık hukuka aykırılık koşullarını birlikte arar. Gıyabi eğitim gerekçeli ret kararlarına karşı izlenecek yolu gıyabi eğitim redde itiraz ve dava yazımızda anlattık.

Yargı yolu tek seçenek değildir. Kamu Denetçiliği Kurumu'na da başvurulabilir. Bu başvuru dava süresini durdurur ve idareye tavsiye kararı verilmesini sağlayabilir. Başvurunun nasıl hazırlandığını Kamu Denetçiliği Kurumu dilekçesi yazımızda örnekledik. Doktora düzeyindeki ret kararları için ise doktora denklik davaları yazımıza bakılabilir.

Dava dilekçesinde eğitim hakkı savunması iki ayakta kurulur. Birinci ayak mevzuata aykırılıktır. İkinci ayak ise ölçülülüktür. İdarenin amacı diploma güvenliğini korumak olabilir. Ancak seçilen araç mezunun mesleğe erişimini tümüyle kapatıyorsa ölçüsüz olur. YÖK'ün denklik kararları ve evrensel eğitim hakkı denetimi bu noktada devreye girer.

Eğitim Hakkı İhlali İddiası Dilekçede Nasıl İleri Sürülür

İddia soyut kalırsa sonuç doğurmaz. Dilekçeye somut belge eklenmelidir. Transkript, ders içerikleri ve kredi karşılıkları ilk sırada gelir. Pasaport kayıtları ve giriş çıkış dökümü de dosyaya konur. Ardından Türkiye'deki eşdeğer programla karşılaştırma yapılır. Eksik görülen ders varsa telafi yolunun neden işletilmediği sorulur. Eğitim hakkı savunması bu somut karşılaştırmayla güç kazanır.

Aynı durumdaki başka mezunlara denklik verilmişse bu da belirtilir. Eşitlik karşılaştırması idari yargıda dikkate alınan bir ölçüttür. İdarenin aynı gerekçeyle farklı sonuçlara ulaşması tutarlılık sorunu doğurur. YÖK'ün denklik kararları ve evrensel eğitim hakkı bakımından asıl mesele burada ortaya çıkar. Öğrenim tamamlanmıştır ancak sonucu kullanılamamaktadır.

Yargı yolu tükendikten sonra bir seçenek daha kalır. Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapılabilir. Başvuruda eğitim hakkı ve çalışma hürriyeti birlikte ileri sürülür. Dayanaklar Anayasa'nın 42 nci, 48 inci ve 49 uncu maddeleridir. Başvuru süresi kesinleşmiş kararın tebliğinden itibaren otuz gündür. Bu yol ancak olağan kanun yolları tamamlandıktan sonra açılır.

Denklik reddine karşı başvurulabilecek yolların süre ve niteliği aşağıdaki tabloda karşılaştırılır:

Eğitim Hakkı Konusunda Avukat Desteği

Denklik uyuşmazlığında izlenecek yol yalnız mevzuatla belirlenmez. Diplomanın alındığı ülke, program içeriği, kalış süresi ve dosyadaki belgeler de rol oynar. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.

Dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilirsiniz. Talebinizi ücretsiz soru formu üzerinden de iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.

Denklik uyuşmazlığında Anayasa hangi maddelerle dayanak olur?