İntihal Oranı Yüzde Kaç Olmalı?

İntihal oranı için Türk hukukunda tek bir yasal yüzde sınırı yoktur. Ne 2547 sayılı Kanun ne de YÖK etik mevzuatı bir oran eşiği içerir. Uygulamadaki yüzde sınırları üniversite yönergelerinden gelir ve tezlerde çoğunlukla yüzde 15 ile yüzde 30 arasında değişir. Danıştay kararlarında ise belirleyici olan oran değil, atıf ve kaynak gösterme unsurudur.

İntihal Oranı İçin Tek Bir Yasal Sınır Yoktur

"Yüzde 20'nin altı güvenlidir" inancı yaygındır. Ancak bu sayı bir kanun hükmüne dayanmaz. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu intihali tanımlar; fakat hiçbir yüzde vermez. Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nde oran kavramı hiç geçmez. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği tezler için intihal yazılım programı raporu ister; ama o da sayı içermez.

Uygulamadaki yüzde sınırları üniversitelerin senato ve enstitü yönergelerinden gelir. Bilimsel dergilerin yayın politikaları da kendi sınırlarını koyar. Her ikisi de kurum içi kuraldır ve kanun hükmü gücünde değildir. Bu yüzden intihal oranı sorusunun tek bir cevabı yoktur; cevap kuruma göre değişir.

Ayrımın pratik sonucu şudur. Yönergedeki eşiği aşan tez savunmaya alınmaz; bu bir usul engelidir. İntihal nitelendirmesi ise ayrı bir incelemeyle yapılır ve disiplin sonucu doğurur. İkisini karıştırmak, hem öğrenciyi hem akademisyeni yanlış yönlendirir.

Oran Sorusu Hangi Aşamalarda Karşımıza Çıkar

Soru farklı aşamalarda sorulur ve her aşamada muhatap değişir. Tez savunması öncesinde muhatap enstitüdür; ölçüt kurumun kendi yönergesidir. Makale gönderiminde muhatap dergidir; ölçüt yayın politikasıdır.

Etik inceleme aşamasında ölçüt değişir. Burada intihal oranı bir eşik değil, delil niteliğindedir. Etik kurul veya idare mahkemesi hangi bölümün nereden alındığına ve atıf yapılıp yapılmadığına bakar. Bu nedenle önceki aşamalarda geçer not almış bir çalışma da sonradan incelenebilir.

Benzerlik Oranı ile İntihal Aynı Şey mi?

Benzerlik oranı, metnin başka kaynaklarla örtüşen bölümünün yüzdesidir. Yazılım yalnızca eşleşmeyi ölçer. İntihal ise hukuki bir nitelendirmedir; atıf düzenine ve mal etme unsuruna bakılır.

Fark iki yönde de çalışır. Usulüne uygun atıf yapılmış alıntılar da benzerlik oranına girer. Bu yüzden oranı yüksek bir tez intihalsiz olabilir. Öte yandan atıfsız tek bir bölüm, düşük oranlı bir raporda bile intihal oluşturabilir.

Mevzuat dili bu ayrımı doğrular. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin 9 uncu maddesi raporla intihali ayırır:

"Rapordaki verilerde gerçek bir intihalin tespiti halinde gerekçesi ile birlikte karar verilmek üzere tez enstitü yönetim kuruluna gönderilir."

Maddedeki "gerçek bir intihal" ifadesi dikkat çeker. Rapor verisi tek başına yetmez; intihal oranı ancak içerik incelemesiyle anlam kazanır.

Mevzuattaki İntihal Tanımı Orana Yer Vermez

2547 sayılı Kanunun 53/b-5-a maddesi intihal fiilini şöyle tanımlar:

"Başkalarına ait özgün fikir, metot, veri veya eserleri bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendisine ait gibi göstermek."

Benzer tanım Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nin 4 üncü maddesinde de yer alır. Tanımın unsurları bellidir: başkasına ait özgün bir ürün, bilimsel kurallara uygun atıfın yokluğu ve kendine mal etme. Yüzde unsuru bu tanımda yoktur.

"Kısmen" ifadesi ayrıca anlam taşır. Eserin küçük bir bölümü bile atıfsız alınmışsa fiil oluşabilir. İntihalin türleri, cezaları ve etik boyutu intihal etik ihlali yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

Tanımdaki "özgün" kelimesi de gözden kaçmamalıdır. Korunan şey, başkasına ait özgün fikir, metot, veri veya eserdir. Kanun metinleri, yerleşik yöntem anlatımları ve alanın ortak terimleri bu niteliği taşımaz. Oysa benzerlik yazılımı bu bölümleri de eşleştirir. Bu nedenle yüksek çıkan bir intihal oranı, kimi zaman özgün olmayan metin parçalarından kaynaklanır.

Üniversite Yönergelerindeki Benzerlik Eşikleri

Somut eşikler kurumdan kuruma değişir. İki doğrulanmış örnek şöyledir:

Tablodaki son sütun çoğu zaman atlanır. Toplam intihal oranı düşük olsa bile tek bir kaynaktan yüzde 2 veya 4 üzeri eşleşme engel oluşturur. Tek kaynaktan yoğun aktarım, mal etme şüphesini güçlendirir.

Bu eşikler intihal tanımı değildir; savunma öncesi usul şartıdır. Her iki üniversitede de oranı sağlamayan tez savunmaya alınmaz. Bağlayıcı olan kendi enstitünüzün yönergesidir. Orada hangi bölümlerin tarama dışında tutulduğuna ve hangi filtrelerin uygulandığına bakılmalıdır.

"Alıntılar hariç" ve "alıntılar dahil" ayrımı da sonucu değiştirir. Tırnak içindeki alıntılar hesaba katılmadığında sayı düşer. İki ölçüt için farklı eşikler konulmasının sebebi budur. Yönergesini okumadan başka bir üniversitenin intihal oranı sınırına güvenmek yanıltıcıdır.

Turnitin Raporunun Hukuki Değeri

Turnitin ve iThenticate raporları birer eşleşme listesidir. Yazılım niyeti, atıf düzenini ve bilimsel katkıyı değerlendiremez. Aynı tez, farklı filtre ayarlarıyla farklı intihal oranı üretir. Kaynakça, alıntılar ve küçük eşleşmeler hariç tutulduğunda sayı belirgin biçimde düşer.

Bu yüzden rapor hukuken bir başlangıç verisidir. Yönetmeliğe göre raporu enstitü alır ve danışmanla jüri üyelerine gönderir; değerlendirmeyi onlar yapar. Rapor, tezin savunulabilirliği hakkında görüş bildiren danışmanın yerine geçmez. Yargı aşamasında da rapor tek başına hükme esas alınmaz. Metnin kendisi incelenmeden intihal oranı hakkında sağlıklı bir hukuki sonuç çıkarılamaz.

Filtre Ayarları Oranı Nasıl Değiştirir

Aynı metin, tarama ayarına göre farklı sayı üretir. Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, taramadan önce üç bölümün çıkarılmasını ister. Türkçe tezlerde özet öncesi kısım, kaynaklar bölümü ve tezden üretilmiş yayınlar tarama dışında bırakılır.

Öğrencinin kendi yayınlarının hesaba katılmaması ayrıca belirtilmiştir. Bu ayarlar yapılmadan alınan bir intihal oranı raporu, gerçekte var olmayan bir sorun gösterebilir. İtiraz dilekçelerinde ilk kontrol edilecek nokta budur.

Danıştay İntihal İncelemesinde Orana Nasıl Bakar?

Danıştay kararlarında yüzde eşiği aranmaz. İdari yargının intihal kararlarını derleyen akademik bir inceleme, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi'nde 2017'de yayımlanmıştır. Bu derleme, kararlarda öne çıkan iki ilkeyi toplar.

Aşağıdaki kararlar somut uyuşmazlıklara ilişkindir. Her dosyanın delil durumu farklıdır ve bir karar genel kural gibi okunamaz. Buna karşılık kararların ortak yöntemi, intihal oranı tartışmasında hangi verinin belirleyici sayıldığını gösterir.

Bilirkişi İncelemesi Zorunludur

Danıştay'a göre bir eserde intihal bulunup bulunmadığının tespiti özel ve teknik bilgi gerektirir. Mahkeme bu tespiti kendisi yapamaz. Danıştay 8. Dairesi, 26.9.2013 tarihli ve E. 2010/8937, K. 2013/6639 sayılı kararında, bilirkişi incelemesi yaptırılmadan verilen ilk derece kararını hukuka aykırı bulmuştur. Benzerlik raporu bu incelemenin yerine geçmez; bilirkişi metnin kendisini ve atıf düzenini inceler.

Atıf Varsa Alıntının Hacmi Belirleyici Olmaz

Aynı derlemenin aktardığı kararlarda ortak ilke şudur: dipnotlarda ve kaynakçada gösterilen alıntılar intihal oluşturmaz. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun 29.3.2014 tarihli ve E. 2011/2341, K. 2014/983 sayılı kararında bu sonuca bilirkişi raporuyla ulaşılmıştır. Kararda alıntıların hacmi tartışılmamış; atıf düzeni esas alınmıştır.

Yaklaşımın kanuni dayanağı 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 35 inci maddesidir. İktibasın belli olacak şekilde yapılması gerekir. İlim eserlerinde eserin ve sahibinin adıyla birlikte, alınan yerin de gösterilmesi şarttır.

Düşük Benzerlik Oranı İntihal İddiasını Düşürmez

Aynı mantık ters yönde de işler. Tanımdaki "kısmen" ifadesi nedeniyle, atıfsız tek bir bölüm intihal sayılabilir. Yüzde 5'lik bir raporda bile böyle bir bölüm varsa iddia ayakta kalır. Düşük intihal oranı savunmada yardımcı bir veridir; tek başına aklamaz.

Her etik ihlal benzerlik raporunda görünmez. Kişinin kendi yayınını yeniden kullanması raporda temiz çıkabilir. Danıştay 8. Dairesinin 10.6.2015 tarihli ve E. 2011/8358, K. 2015/5870 sayılı kararıyla onanan hükümde, duplikasyon ve dilimleme ayrı birer etik ihlal olarak nitelendirilmiştir. Bu fiiller intihal başlığı altında değerlendirilmemiştir.

Kendi çalışmasını yeniden yayımlama sorunu kendinden intihal yazısında ayrıca ele alınmıştır. Aynı şekilde katkısı olmayan kişinin yazar gösterilmesi de raporda hiç görünmez. Bu fiiller intihal oranı üzerinden değil, eserin oluşum sürecine bakılarak tespit edilir.

Savunmada sık kullanılan bir dayanak da sonuç doğurmaz. Etik yönergenin 10 uncu maddesine göre asıl müellifin veya hakları etkilenen kişilerin rıza göstermesi, ilgililerin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Alıntılanan yazardan izin alınmış olması, atıf yükümlülüğünü karşılamaz.

Oran Aşımının Tez Sürecindeki Sonuçları

Tez aşamasında yüksek çıkan intihal oranı iki ayrı sonuç doğurabilir. Enstitü, yönergesindeki eşiği aşan tezi savunmaya almaz; öğrenciye düzeltme imkanı tanınır. Raporda gerçek bir intihal görülürse dosya enstitü yönetim kuruluna gider ve tez reddedilebilir.

Mezuniyetten sonra ortaya çıkan intihal daha ağır sonuç doğurur. Tez iptal edilebilir; teze bağlı diploma da geri alınabilir. Sürecin işleyişi tez intihali nedeniyle tezin ve diplomanın iptali yazısında ayrı bir başlık olarak incelenmiştir.

Aynı rapor şartı doktora ve sanatta yeterlik çalışmalarında da geçerlidir. Yönetmeliğin 22 nci ve 28 inci maddeleri, 9 uncu maddeyle aynı cümleyi tekrar eder. Düzeltme verilen tezlerde rapor yeniden alınır. Bu nedenle intihal oranı sorunu düzeltme aşamasında da gündeme gelebilir.

Öğrencinin Tezinde İntihal Hangi Cezayı Gerektirir

Öğrenciler için ayrı bir disiplin listesi vardır. 2547 sayılı Kanunun 54 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde, yükseköğretim kurumundan bir yarıyıl uzaklaştırma cezasını gerektiren eylemler sayılmıştır. Altıncı sırada "seminer, tez ve yayınlarında intihal yapmak" yer alır.

Aynı bentte, çalışmayı kişisel emeği dışında başkalarına yazdırmak da sayılır. Anket uygulama ve veri toplama gibi akademik değerlendirme içermeyen katkılar bu kapsam dışındadır. Madde 2 Şubat 2023 tarihli 7437 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir.

Öğrenci disiplin sürecinde de intihal oranı tek başına belirleyici değildir. Ceza, atıfsız kullanımın varlığına bağlıdır. Yaptırımın ağırlığı ise öğretim elemanlarına göre daha sınırlıdır; kanun burada süreli uzaklaştırma öngörür.

İntihal Fiilinin Disiplin Cezası ve Zamanaşımı

Öğretim elemanları için intihal, 2547 sayılı Kanunun 53/b-5-a maddesinde üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasına bağlanmıştır. Bu ceza, akademik bir kadroya bir daha atanamamak anlamına gelir. Kademeli bir yaptırım öngörülmemiştir; fiil sabit görülürse sonuç ağırdır.

Zamanaşımı 53/C maddesinde düzenlenir. Çıkarma cezalarında, fiilin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde soruşturma açılmalıdır. Ceza verme yetkisi fiil tarihinden itibaren iki yılda, öğretim mesleğinden çıkarmayı gerektiren fiillerde altı yılda düşer. Eserin akademik atama ve terfilerde kullanılması ya da yeniden yayımlanması bu süreleri yeniden başlatır.

Doçentlik başvurusunda kullanılan eserlerde tespit edilen intihal, unvanı da etkiler. Bu ihtimal intihal nedeniyle doçentlik unvanının geri alınması yazısında ele alınmıştır. Etik yönergenin 10 uncu maddesi bu değerlendirmeyi açıkça yükseköğretim kurumuna bırakır.

Aynı madde iki sonuç daha bağlar. Etik ihlale konu yayının ortak yazarlarının görev yaptığı kamu kurumuna bilgi verilir. Etik ihlal kararları da en geç bir ay içinde Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına bildirilir. Bu nedenle karar, yalnız çalışmanın yapıldığı kurumla sınırlı kalmaz.

İntihal Oranına İtiraz ve Dava Yolu

İtiraz imkanı aşamaya göre değişir. Rapor aşamasında teknik itiraz yapılır. Kaynakçanın filtrelenmemesi, kişinin kendi yayınlarının sayılması veya atıflı alıntıların orana katılması sık görülen hatalardır. Bu hatalar düzeltildiğinde intihal oranı çoğu zaman eşiğin altına iner.

Etik inceleme aşamasında yazılı savunma verilir. Savunmada eşleşmelerin atıflı bölümlerden geldiği tek tek gösterilmelidir. Bu aşamanın hazırlığı intihal savunması yazısında anlatılmıştır. Etik yönergenin 7 nci maddesi kurula bilirkişi veya uzman görüşü alma imkanı tanır. Savunmada bu talebin açıkça ileri sürülmesi yararlıdır.

Etik Kurul Kararı Tek Başına Kesin İşlem midir

Etik yönergenin 8 inci maddesine göre kurulun nihai kararları inceleme raporu niteliğindedir. Karar, onaylanmak veya başka bir karar alınmak üzere rektöre sunulur. Yani süreç kurul kararıyla bitmez.

Ayrım dava süresinin başlangıcını etkiler. Kişinin hukuki durumunu değiştiren işlem, çoğu olayda rektörlük veya yetkili kurul tarafından tesis edilen karardır. Hangi işlemin dava konusu yapılacağı belirlenirken dosyadaki karar zinciri incelenmelidir.

İptal Davasında Hangi Talepler İleri Sürülür

Disiplin cezası veya etik ihlal kararı kesinleşirse iptal davası açılır. Dava süresi, kararın tebliğinden itibaren 60 gündür. Hangi mahkemenin görevli olduğu etik ihlal davalarında yetkili mahkeme yazısında incelenmiştir.

Dilekçede bilirkişi incelemesi açıkça talep edilmelidir; yukarıda anılan kararlar bu incelemeyi zorunlu görür. Yalnızca intihal oranı üzerinden kurulan bir gerekçe de ayrıca tartışılmalıdır. Kararda atıf düzeni incelenmemişse, bu eksiklik dilekçede gösterilir. Ağır sonuç doğuran işlemlerde yürütmenin durdurulması talebi de değerlendirilir; bu talep, dava sonuçlanmadan işlemin uygulanmasını durdurmaya yöneliktir.

İntihal Oranı Konusunda Avukat Desteği

İntihal iddiaları ve benzerlik oranı uyuşmazlıkları bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.

İntihal oranı ve intihal iddiaları hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya Avukata Sor formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.