TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu, hakem, panelist, izleyici veya moderatör olarak görev alan kişiyi de inceleyebilir. Yönetmeliğin 2. maddesi bu görevlileri açıkça kapsama alır. TÜBİTAK hakem ve panelist savunması bu yüzden proje sahibinin savunmasından farklı bir zeminde kurulur. İsnat projenin içeriğine değil, değerlendirme görevinin yerine getiriliş biçimine yöneliktir.
Hakem ve Panelistin Görev Çerçevesi
Hakem, bir proje başvurusunu değerlendirmek üzere TÜBİTAK tarafından görevlendirilen uzmandır. 1501 programının uygulama esasları hakemi bu şekilde tanımlar. Aynı düzenleme izleyiciyi de tanımlar. İzleyici, desteklenen projenin faaliyetlerini dönemler hâlinde inceler.
Panelist ayrı bir görevdir. TÜBİTAK'ın panelist rehberine göre panelist, proje önerilerini panelde değerlendirmek üzere görevlendirilen konu uzmanıdır. Panel bir moderatör yönetiminde toplanır. Oylama gizli oy, gizli kimlik ve açık sayım esasına göre yapılır. Panel raporu, panelistler ve moderatör tarafından imzalanır. Puan tablosu da aynı kişilerce imzalanarak panel sonuçlandırılır. Her panelist önerileri inceleyerek panele gelir. Oy kullanmak zorunludur.
Bu görevlerin ortak yanı, TÜBİTAK'a karşı doğan bir taahhüttür. Görevli kişi kurumun kadrolu personeli değildir. Buna karşılık kabul ettiği kurallarla bağlıdır. Yönetmeliğin 2. maddesi hakem, danışman, uzman, editör, panelist, moderatör, izleyici ve raportörü birlikte sayar. Komite ile kurul üyeleri de aynı bentte yer alır. Sayılan kişilerin bu görevleriyle ilgili etik ihlal iddiaları Kurulun görev alanına girer. Kurulun oluşumu ve işleyişi için TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu yazısına bakılabilir.
Hakemler Hakkında Hangi İddialar İncelenir?
İnceleme konusu, görevlinin kendi bilimsel yayını değildir. İsnat, değerlendirme görevinin yürütülüş biçimine yöneliktir. Yönetmeliğin 9. maddesi bu davranışı ayrı bir bentte düzenler. Bent, sayılan görevleri "yerine getirirken usulüne uygun davranmamak, görevi ihmal etmek veya kötüye kullanmak" fiillerini kapsar.
Panelist rehberindeki yükümlülükler, hangi davranışların isnat konusu olabileceğini de gösterir:
Panel öncesinde bildirilmesi gereken çıkar çatışmasını bildirmemek.
Değerlendirilen öneride yer alan fikri veya yöntemi kendi çalışmasında kaynak göstermeden kullanmak.
Panel belgelerini imha etmemek ya da üçüncü kişilere aktarmak.
Proje ekibiyle panelden önce veya sonra doğrudan ya da dolaylı iletişime geçmek.
Görüşünü gerekçelendirmeden rapor yazmak.
İkinci bir dayanak, kabul ve taahhüt beyanlarına uymamadır. Panelist, proje dosyalarına eriştikten sonra Etik Kurallar belgesini okur. Ardından görevinin devamına karar verir. Söz konusu adım bir beyan niteliği taşır ve sonradan denetlenir.
Aşırma da hakem bakımından gündeme gelebilir. Değerlendirilen öneri henüz yayımlanmamış bir fikri içerir. Fikrin usulüne uygun atıf yapılmadan kullanılması ayrı bir bende girer. Yönetmelik ayrıca asılsız veya dayanaksız etik ihlal iddiasında bulunmayı da ihlal sayar. Değerlendiriciye yönelen isnat, proje sahibinin savunmasından ayrılır. Orada tartışma yayının ya da önerinin içeriği üzerinedir. Burada ise görevin nasıl yürütüldüğü sorulur. Etik ihlal türlerinin tamamı için TÜBİTAK AYEK etik ihlal türleri yazısı okunabilir.
Gizlilik ve Tarafsızlık Yükümlülüğü
Panelist rehberi gizliliği açık bir görev olarak yazar. Panelle ilgili her türlü bilgi gizlidir. TÜBİTAK ile yapılan yazışma ve görüşmeler de bu kapsamdadır. Proje önerileri şahsi amaçlarla kullanılamaz. Paneldeki basılı veya dijital belgeler panel sonunda imha edilir. Bazı programlarda belgeler panel görevlisine teslim edilir.
Gözlemci panelistler için yayımlanan ilkeler sınırı daha da somutlaştırır. Panel salonunda kullanılan hiçbir belge salon dışına çıkarılamaz. Belgeler kopyalanamaz. Panel sürecinde ses ve görüntü kaydı yapılamaz. Proje önerilerinin içeriği, panel üyeleri ve değerlendirme süreci üçüncü kişilere aktarılamaz. Gizlilik, görevin bitmesiyle sona ermez. Panel sonrasındaki paylaşımlar da kural kapsamındadır.
Sanayi Ar-Ge projelerinde gizliliğin bir de ticari boyutu vardır. 1501 uygulama esaslarının 54. maddesi bu bilgileri "ticari gizli bilgi" veya "hizmete özel bilgi" sayar. Aynı madde bu bilgi ve belgeleri 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamı dışında tutar. Maddenin ikinci fıkrası ayrı bir sonuç öngörür. Gizlilik hükümlerine aykırı davrandığı kesinleşmiş mahkeme kararıyla tespit edilen kişiler TÜBİTAK desteklerinden yararlanamaz. Bu kişiler desteklenen projelerde de görev alamaz.
Etik dosyasının kendisi de gizlidir. Yönetmeliğin 12. maddesi Kurul kararlarını ve işlem dosyasındaki belgeleri gizli sayar. TÜBİTAK hakem ve panelist savunması hazırlanırken bu sınır gözetilir. Savunma ekine konulacak belgeler, başka bir gizlilik yükümlülüğünü ihlal etmeyecek biçimde seçilir.
Çıkar Çatışması İddialarının Değerlendirilmesi
Bildirim yükümlülüğü görevlinin kendi üzerindedir. Panelist rehberi bu noktayı açıkça yazar: "Panele davet edilmiş olmak TÜBİTAK tarafından çıkar çatışması/çakışması olmadığına karar verildiği anlamına gelmemektedir."
Bu cümle savunmanın çıkış noktasıdır. Davet edilmiş olmak bildirim yükünü ortadan kaldırmaz. Yük, görevi kabul eden kişide kalır.
Rehberin ekinde çıkar çakışması sayılan hâller tek tek sayılır:
Tez hocası veya tez öğrencisi olmak.
Proje yürütücüleri bakımından süresiz, diğer ekip üyeleri bakımından son üç yıl içinde ortak çalışma yapmış olmak.
Panel tarihinden sonraki bir yıl içinde ortak çalışma yapacak olmak.
Aynı kurumda çalışmak veya bir yıl içinde aynı kurumda görevlendirilmesi muhtemel olmak.
Proje hakkında görüş bildirmiş ya da hazırlanmasına katkıda bulunmuş olmak.
Yürütücü kuruluş tarafından son üç yıl içinde görevlendirilmiş olmak.
Daha önce yargıya taşınan bir ihtilafta hasım olmak.
Üçüncü derece dahil kan hısmı, ikinci derece dahil kayın hısmı olmak.
Tarafsız davranmayı önleyecek derecede önyargı sahibi olmak.
Kural, çıkar çatışması görülünce ne yapılacağını da gösterir. Durum panel öncesinde ilgili gruba bildirilir. Görevli, o öneri hakkında görüş bildirmekten kaçınır. Şüphe panel sırasında doğarsa moderatör veya panel sorumlusu bilgilendirilir. İlgili önerinin görüşülmesi süresince salon dışında bulunulur. Oylamaya katılınmaz.
Sayılan adımların her biri kayıt bırakır. TÜBİTAK hakem ve panelist savunması dosyalarında en güçlü delil bu kayıtlardır. Bildirim yazısı, panel sorumlusunun notu ve puan tablosundaki durum birlikte değerlendirilir.
Savunma İstem Yazısının Kapsamı
Kurul, incelemenin herhangi bir aşamasında açıklama veya savunma isteyebilir. Yönetmeliğin 7. maddesi bunu bir zorunluluğa bağlar. Madde şöyle der: "Etik kural ihlali kararı verilebilmesi için, kişinin savunmasının alınması gereklidir."
Süre yazının ulaştığı tarihten itibaren bir aydır. Geçerli bir mazeret olmaksızın bu sürede cevap verilmezse savunma hakkından feragat edilmiş sayılır. İnceleme o hâlde mevcut bilgi ve belgelerle sürer. Mazeret varsa süresi içinde bildirilmesi yerinde olur.
Yazının hangi isnadı taşıdığı savunmanın kapsamını belirler. Görevin türü, panel veya değerlendirme dönemi ve iddia edilen fiil ayrı ayrı okunur. TÜBİTAK hakem ve panelist savunması ancak isnat somut olduğunda kurulabilir. İsnat belirsizse önce açıklama istenmesi savunma hakkının bir parçasıdır.
Belge talebinin de bir sınırı vardır. Yönetmeliğin 12. maddesi raportör, danışman ve birim isimleri ile raporlarını gizli sayar. Bilgi ve belgeler 4982 sayılı Kanun çerçevesinde yalnız hakkında inceleme yapılan kişiye verilebilir. Bu verilirken raportör, danışman, uzman, birim ve iddia sahibinin isimleri belirtilmez. İncelemenin gündeme alınmasından itibaren altı ayda tamamlanması esastır. Proje sahibi açısından yürüyen süreç için TÜBİTAK etik ihlal savunması yazısı karşılaştırma imkânı verir.
Etkili Savunmanın Unsurları
Savunmanın ilk hedefi kusurun derecesidir. Yönetmeliğin 10. maddesi kasıt ya da ağır ihmal bulunmayan hâlde yalnız yazılı uyarı öngörür. Yaptırım için ise ihlalin kasıt veya ağır ihmalle işlendiği aranır. Madde ayrıca fiilin "inandırıcı ve yeterli belgelerle" ispatlanmasını arar. İki ölçüt birlikte savunmanın omurgasını oluşturur.
İkinci hedef kayıtlardır. Değerlendirme süreci yoğun biçimde belge üretir:
Panel Yönetim Sistemi üzerindeki dosya erişim ve rapor yükleme kayıtları.
Grupla ve irtibat noktasıyla yapılan e-posta yazışmaları.
İmzalanan panel raporu ile panel puan tablosu.
Oy pusulasının arkasındaki ad, soyad ve imza.
Panele katılımı gösteren yolluk ve konaklama belgeleri.
Zamanaşımı ayrıca incelenir. Yönetmeliğin 11. maddesine göre Kurulun incelemeye başlama yetkisi beş yıldır. Süre, iddia edilen eylemin gerçekleştiği tarihten işler. Konu aynı zamanda suç oluşturur ve ceza davası açılırsa süre durur. Sürelerin ayrıntısı TÜBİTAK etik ihlal zamanaşımı yazısında incelenmiştir.
Aşırma isnadında kronoloji belirleyicidir. Kendi çalışmasının tarihçesi, ön baskı kayıtları ve sunum tarihleri sıraya konur. Fikrin panelden önce geliştirildiği gösterilebiliyorsa isnadın dayanağı zayıflar. TÜBİTAK hakem ve panelist savunması metninde bu kronoloji belgeyle desteklenir. Savunmanın yazılı ve tarihli olması yerinde olur. Ekler ayrı ayrı numaralanır. Her belge hangi iddiaya cevap verdiğiyle birlikte gösterilir.
Uygulanabilecek Yaptırımlar
Yönetmelik iki ayrı sonuç öngörür. Kasıt ya da ağır ihmal yoksa Kurul Başkanı yazılı uyarı yapar. Ağır ihmal ya da kasıt varsa süreli yaptırım gündeme gelir. Süreler fiilin türüne göre değişir:
Görevi ihmal veya kötüye kullanma ile aşırmada bir yıldan beş yıla kadar.
Kabul ve taahhüt beyanlarına uymamada bir yıldan üç yıla kadar.
Asılsız ihbarda bir yıl süreyle proje süreçlerinin sürdürülmemesi ve teşvik ikramiyesinin ödenmemesi.
Yaptırımı Başkan onaylar. Başkan, somut olayın niteliğini gözeterek ve gerekçe göstererek süreyi üçte bir oranında artırabilir ya da azaltabilir. Kurul kararı gerekçesiyle birlikte yeniden incelenmek üzere iade de edilebilir.
Yaptırımın kapsamı yalnız süreyle sınırlı değildir. Kişinin yürüyen proje, burs ve etkinlik görevlerinin devam edip etmeyeceğine Başkan karar verir. Yeni başvuruların kabulü, Kurum yayın organlarında yayın ve destekli toplantılarda sunum aynı kararın konusudur. Kurum tarafından verilen ödüllere aday gösterilme de sona erer.
Görev bakımından sonuç doğrudandır. Hakkında yaptırım kararı alınan kişi, yaptırım süresince hakem, danışman, editör, panelist, moderatör, izleyici veya raportör olamaz. Varsa bu görevleri onay tarihinde sonlandırılır. Etiğe aykırı davranışı saptanan kişiler Kurul üyesi ve danışman da olamaz.
Karar kurumun dışına da taşar. Yaptırım, kişinin bağlı olduğu kurumun üst yöneticisine gizli belge formatında yazılı olarak bildirilir. Onay tarihinden itibaren beş yıl içinde yeni bir ihlal tespit edilirse yaptırım süresi yarısı kadar artar. Kurum yayınlarında etik kurallara aykırı bulunan yazılar da geri çekilmiş sayılır. Geri çekme, aynı yayın yoluyla ve gerekçesiyle duyurulur.
Yaptırım Kararına Karşı Hukuki Yollar
İlk yol kurum içi itirazdır. Karar, savunması alınan veya hakkında ihlal tespiti yapılan kişiye yazılı olarak bildirilir. Tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz başvurusu Başkan tarafından incelenmek üzere Kurula gönderilir. İtirazın işleyişi TÜBİTAK AYEK kararına itiraz yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
İkinci yol iptal davasıdır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesine göre dava açma süresi altmış gündür. Süre yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. Aynı Kanunun 11. maddesi dava süresi içinde üst makama başvuru imkânı verir. Bu başvuru işlemeye başlamış süreyi durdurur. Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. Görevli ve yetkili mahkeme için TÜBİTAK kararlarına karşı iptal davası yazısına bakılabilir.
Denetimin sınırı da bilinmelidir. Kanunun 2. maddesi idari yargı yetkisini hukuka uygunluk denetimiyle sınırlar ve yerindelik denetimini yasaklar. Mahkeme, panelde verilen bilimsel puanın yerine geçmez. Buna karşılık savunmanın alınıp alınmadığı, zamanaşımının dolup dolmadığı ve gerekçenin yeterliliği denetlenebilir. TÜBİTAK hakem ve panelist savunması sürecinde tutulan kayıtlar bu denetimde de kullanılır.
Yürütmenin durdurulması ayrıca istenebilir. Kanunun 27. maddesi iki şartın birlikte gerçekleşmesini arar. İşlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması gerekir. Ayrıca işlemin açıkça hukuka aykırı olması aranır.
Hakemlik Görevinin Akademik Kariyerle İlişkisi
Yaptırımın etkisi TÜBİTAK ile sınırlı kalmayabilir. Karar, kişinin bağlı olduğu kurumun üst yöneticisine bildirilir. Yönetmelik, Kurum personeli olanlar hakkında ilgili mevzuata göre ayrıca işlem yapılacağını da söyler. Üniversitede görevli bir öğretim elemanı için 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun 53. maddesindeki disiplin hükümleri ayrıca işleyebilir. İki süreç birbirinden bağımsızdır ve ayrı ayrı takip edilir.
Kariyer bakımından asıl etki başvuru yasağıdır. Yaptırım süresince yeni başvuruların kabul edilmemesine karar verilebilir. Yasak, atama ve yükseltme ölçütlerinde proje şartı arayan akademisyeni doğrudan etkiler. Yürüyen bir projede yürütücü ya da araştırmacı sıfatı da tartışmalı hâle gelir.
Kurumlar arasındaki farkı görmek de yararlıdır. AYEK incelemesi TÜBİTAK süreçleriyle ilgilidir. Üniversite etik kurulu ise 2547 sayılı Kanun kapsamındaki işlemleri inceler. İki merciin yetkisi ve sonuçları örtüşmez. Ayrım için TÜBİTAK AYEK ve YÖK etik kurulu farkları yazısı karşılaştırma sunar.
Unvan bakımından bir açıklık gerekir. AYEK yaptırımı akademik unvanı doğrudan geri almaz. Unvanın geri alınması ayrı bir mevzuata ve ayrı bir idari işleme dayanır. Hakemlik ve panelistlik ise bir kadro görevi değildir. Bu görevin sona ermesi kişinin üniversitedeki statüsünü kendiliğinden değiştirmez.
TÜBİTAK Hakem ve Panelist Savunması Konusunda Avukat Desteği
TÜBİTAK hakem ve panelist savunması bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Mevcut belgeler ve varsa idari ya da yargısal kararlar da bu değerlendirmeye girer. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Hakemlik veya panelistlik göreviniz hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilirsiniz. Talebinizi Avukata Sor formu üzerinden de iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
