Yapay Zeka Uydurma Kaynak Sorunu ve Etik Sorumluluk
Akademik Yayında Yapay Zeka Uydurma Kaynak Sorunu ve Etik Sorumluluk
Yapay zekanın ürettiği hayali kaynak künyeleri hangi etik ihlal bendine girer, yazarın doğrulama sorumluluğu nereye kadar uzanır ve yayımdan sonra düzeltme ile geri çekme nasıl ayrılır.
Üretken yapay zeka araçları gerçekte var olmayan makale ve kitap künyeleri üretebilir. Bu künyeler bir yayının kaynakçasına kontrolsüz girerse etik ihlal iddiasına zemin hazırlar. Yürürlükteki yönergelerde yapay zeka uydurma kaynak başlıklı ayrı bir ihlal türü sayılmaz. İddia uygulamada sahtecilik, çarpıtma veya yanıltıcı beyan bentleri üzerinden kurulmaya çalışılır.
Yapay Zeka Uydurma Kaynak Nasıl Ortaya Çıkar
Uygulamada birbirine karışan üç ayrı görünüm vardır.
Birincisi tamamen hayali künyedir. Yazar adı, dergi adı, cilt, sayı ve sayfa aralığı gerçekçi durur. Buna karşılık böyle bir yayın hiç yayımlanmamıştır.
İkincisi gerçek bir esere yanlış içerik atfedilmesidir. Kaynak vardır ve künye doğrudur. Ancak metinde o kaynağa dayandırılan iddia eserde geçmez.
Üçüncüsü künye bilgilerindeki kaymadır. Yazar adı, yıl, cilt veya DOI numarası başka bir yayına aittir. Bu üç durum aynı ağırlıkta değildir. Birinci durumda ortada olmayan bir eser gösterilir. Üçüncü durum ise çoğu zaman biçimsel bir künye hatasıdır.
Bu ayrımı baştan kurmak gerekir, çünkü etik kurul da incelemesini aynı ayrım üzerinden yürütür.
Ayrım savunmanın diline de yansır. Hayali künye iddiasında tartışma eserin varlığı üzerinde toplanır. İçerik atfı iddiasında ise tartışma metnin ne söylediğine kayar. Künye kayması iddiasında ise doğru künyenin gösterilmesi çoğu zaman yeterli olur.
Uydurma Kaynak Hangi Etik İhlal Türüne Girer
Cevap tek bir bent metninden çıkmaz. Bu bölümdeki değerlendirme yönergenin hükmü değil, hükümlerin somut soruna uygulanmasına ilişkin bir yorumdur.
Yönergenin 4. maddesinde sahtecilik şöyle tanımlanır: "Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak". Çarpıtma tanımı ise araştırma kayıtlarının ve verilerin tahrifine, kullanılmayan cihaz ve materyallerin gösterilmesine bağlanmıştır.
Sık Sorulan Sorular
Yapay zekanın uydurduğu kaynak doğrudan intihal sayılır mı
Hayır. İntihal, başkasının özgün fikrini veya eserini atıf yapmadan kendine ait gibi göstermektir. Uydurma kaynakta ise alınan bir eser yoktur, olmayan bir eser gösterilir. Bu nedenle iddia genellikle sahtecilik, çarpıtma veya yanıltıcı beyan bentleri üzerinden tartışılır.
Tek bir hatalı kaynak künyesi etik ihlal iddiasına yol açar mı
Tek bir hatalı künye çoğu zaman biçimsel hata olarak değerlendirilir. Belirleyici olan kusurun derecesi ve hatanın çalışmadaki ağırlığıdır. Künyenin bir bulgunun tek dayanağı olması hâlinde değerlendirme değişebilir.
Her iki tanımın merkezinde veri kavramı durur. Kaynakça künyesi ise araştırma verisi değildir. Bu nedenle yapay zeka uydurma kaynak iddiasını doğrudan karşılayan bir bent metni bulunmaz. Buna karşılık uydurulan künyenin bir bulguyu desteklemek için kullanılması hâlinde tartışma değişir. Kurul o zaman iddiayı veri boyutuyla da inceleyebilir. Sahtecilik ve çarpıtma etik ihlali ayrımı bu noktada belirleyici olur.
Yanlış veya Yanıltıcı Beyan Bendi Ne Zaman Devreye Girer
Yayın bir akademik başvuruda kullanıldığında ikinci bir bent gündeme gelir. Yönergenin 4. maddesinin ikinci fıkrası yanıltıcı beyanı ayrıca ihlal sayar. Hüküm, akademik atama ve yükseltmelerde bilimsel yayınlara ilişkin yanlış beyanı hedefler. Aynı fiil 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 53. maddesinin (b) bendinde de yer alır. Karşılığı, kademe ilerlemesinin durdurulması veya birden fazla ücretten kesme cezasıdır.
Nitelendirmenin pratik sonucu zamanaşımı kurallarında görülür. Üniversitelerarası Kurul yönergesinin 12. maddesi intihal, sahtecilik ve çarpıtma için süre sınırı öngörmez. Diğer ihlallerde ise eylemden itibaren on yıl geçtikten sonra inceleme yapılamaz. Aynı madde, öğrenme tarihinden itibaren iki yıl içinde inceleme başlatılmamasını da engel sayar. Yapay zeka uydurma kaynak iddiası bu üç ihlalin dışında kabul edilirse zamanaşımı savunması ileri sürülebilir.
Kaynak Hatası ile Kasıtlı Uydurma Arasındaki Sınır
Her hatalı künye ihlal sayılmaz ve sınırı kusur belirler.
TÜBİTAK yönetmeliğinin 10. maddesi bu ayrımı açıkça kurar. Kurul ihlalin kasıt ya da ağır ihmal sonucu gerçekleşmediğine karar verirse ilgili yazılı olarak uyarılır. Kasıt veya ağır ihmal belgelerle ispatlanırsa yaptırım uygulanır. Uydurma hâlinde öngörülen süre bir yıldan beş yıla kadardır.
Yükseköğretim mevzuatında böyle açık bir kusur kademesi yazılı değildir. Bununla birlikte 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi cezayı fiilin ağırlık derecesine bağlar. Somut olayda şu sorular ayrımı taşır. Hata tek bir künyede mi kalmıştır? Kaynakçanın önemli bölümü doğrulanabilir mi? Yazar hatayı kendisi fark edip bildirmiş midir? Uydurulan künye bir sonucun tek dayanağı mıdır?
Komşu bir düzenlemeyi de anmak gerekir. 2547 sayılı Kanunun 53. maddesi, kişisel emeğe dayanmayan ısmarlama yayınların kullanılmasını üniversite öğretim mesleğinden çıkarma sebebi sayar. Hüküm 30/7/2026 tarihli ve 7592 sayılı Kanunla genişletilmiştir. Artık böyle yayınları başkaları adına yapmak veya buna aracılık etmek de aynı kapsamdadır. Metnin bütününün araca yazdırılması hâlinde tartışma bu ağır bende yaklaşır.
Yapay zeka uydurma kaynak dosyalarında savunma çoğunlukla bu soruların cevabı üzerine kurulur. Kaynak göstermede özensizliğin sınırı ayrı bir tartışma başlığıdır.
Yazarın Kaynak Doğrulama Sorumluluğu Nereye Kadar Gider
Aracın çıktısı yayımlandığı anda yazarın beyanına dönüşür. Kaynakçadaki her satırın sorumluluğu yazardadır.
Doğrulama iki katmanlıdır. Birinci katman künyenin varlığıdır. Yayın gerçekten var mı, künye bilgileri yayıncı kaydıyla uyuşuyor mu? İkinci katman içeriktir. Metindeki iddia gerçekten o kaynakta geçiyor mu?
İkinci katman çoğu dosyada atlanır. Oysa var olan bir kaynağa yanlış içerik atfetmek, hayali künyeden daha zor fark edilir. Tam metin üzerinden kontrol bu nedenle vazgeçilmezdir. Özet, arama sonucu veya ikinci elden aktarım yeterli sayılmaz.
Doğrulamanın kaydı da tutulmalıdır. Hangi künyenin nereden teyit edildiği basit bir tabloya yazılabilir. Tablo yayın aşamasında zaman kaybı gibi görünür. İnceleme açıldığında ise yazarın özen gösterdiğini ortaya koyan ilk belge olur.
Ortak Yazarlı Çalışmada Sorumluluk Nasıl Paylaşılır
Etik kurul incelemesi bireysel katkıyı esas alır. Kaynakçayı kimin hazırladığı, hangi bölümü kimin yazdığı dosyada belge ile gösterilebilir.
Bu nedenle iş bölümü yazışmaları saklanmalıdır. Gönderim öncesinde kaynakçanın ortak yazarlarca karşılıklı kontrol edilmesi de koruyucu bir adımdır. Kaynak yönetim programındaki eski ve doğrulanmamış kayıtların düzenli olarak temizlenmesi aynı işlevi görür.
Yapay Zeka Kullanımının Beyanı Ayrı Bir Yükümlülüktür
Beyan ile doğrulama iki ayrı konudur. Aracın kullanıldığını bildirmek uydurulmuş bir künyeyi meşrulaştırmaz. Beyanın hiç yapılmaması ise başlı başına ayrı bir sorun doğurur.
TÜBİTAK yönetmeliğinin 9. maddesi kabul ve taahhüt beyanlarına uymamayı ihlal sayar. Doğru olmayan, yanıltıcı veya eksik beyan da bu kapsamdadır. Dergilerin kendi yazım kuralları ve üniversitelerin yönergeleri de kullanım bildirimi isteyebilir. TÜBİTAK projelerinde yapay zeka kullanımı ve beyan yükümlülüğü ayrı bir çerçevede işlenir.
Beyanda kullanımın amacı ve kapsamı gösterilir. Dil düzeltmesi ile metin üretimi aynı ağırlıkta değildir. Kaynak taraması için kullanım ise ayrı bir başlıktır. Beyan metninde hangi aşamada hangi işin yapıldığı açıkça yazılmalıdır.
Yapay zeka aracı yayında yazar olarak gösterilemez. Yazarlık sorumluluk üstlenmeyi gerektirir, sorumluluk ise yalnız gerçek kişilerde doğar. Bu yüzden aracın ürettiği her satırın hesabını yazar verir.
Uydurma Kaynak Nasıl Tespit Edilir
Tespit yöntemi yalnız şikâyetçiyi ilgilendirmez. Yazar da aynı adımlarla kendi kaynakçasını denetleyebilir.
İlk adım DOI numarasının sorgulanmasıdır. Numara ya karşılıksız çıkar ya da bambaşka bir yayına gider. İkinci adım yayıncı kaydının kontrolüdür. Dergi arşivinde ilgili cilt ve sayı açılır, sayfa aralığı karşılaştırılır.
Üçüncü adım dizin taramasıdır. Kaynağın tarandığı ileri sürülen veri tabanında yazar ve başlık aranır. Dördüncü adım atıf zincirinin izlenmesidir. Aynı künyeyi başka hangi çalışmaların kullandığına bakılır.
Son adım alıntı yerinin denetimidir. Metindeki cümle kaynağın hangi sayfasına dayanıyor, o sayfada karşılığı var mı? Yapay zeka uydurma kaynak incelemelerinde bu beş adımın çıktısı belge hâline getirilir.
Sonucun nasıl kaydedildiği de önemlidir. Ekran görüntüsü tek başına zayıf bir delildir. Yayıncı sayfasının adresi, erişim tarihi ve kayıt numarası birlikte gösterilmelidir. Doğrulanamayan künyeler için hangi veri tabanlarının tarandığı da yazılır.
Düzeltme ile Geri Çekme Arasındaki Fark Nedir
Yayın süreci iki ayrı ana ayrılır. Hata gönderimden önce fark edilirse çözüm basittir. Künye taslakta düzeltilir ve doğrulanmış kaynakla değiştirilir.
Hata yayımdan sonra fark edilirse durum değişir. Bu durumda editöre yazılı bildirim yapılır. Dergiler bu aşamada iki ayrı işlem uygular. Düzeltme metni yayını ayakta tutar ve yalnız hatalı bilgiyi giderir. Geri çekme ise yayının bilimsel geçerliliğini ortadan kaldırır ve kalıcı bir kayıt bırakır.
Ayrımın hukuki sonucu vardır. Geri çekilen bir yayın akademik başvuru dosyasında sayılmaz. Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesinin 6. maddesi ayrıca bir zorunluluk getirir. Hakkında etik ihlal kararı verilen adaylar bu yayınlarını listede kısa açıklamayla belirtmek zorundadır.
Yazarın kendi bildirimi incelemeyi kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Buna karşılık kusurun değerlendirilmesinde dikkate alınabilecek bir olgudur. Bildirimin tarihi de ayrıca önem taşır. Şikâyetten önce yapılan bildirim ile şikâyetten sonra yapılan bildirim aynı görünmez.
Geri çekme kararının etkisi yayınla sınırlı kalmaz. Yayın daha önce bir başvuruda veya teşvik dosyasında kullanılmışsa o dosya da yeniden gözden geçirilebilir. Bu ihtimal düzeltme ile geri çekme arasındaki tercihi ağırlaştırır.
Üniversite ÜAK ve TÜBİTAK Süreçleri Nasıl Kesişir
Aynı yayın hakkında birden fazla süreç aynı anda yürüyebilir. Hangi merciin bakacağını yayının nerede kullanıldığı belirler.
Yükseköğretim kurumuna ulaşan iddialar kurumun bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulunda incelenir. Şikâyette devam eden bir doçentlik başvurusu bildirilirse kurum durumu Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına sorar. Başvuru devam ediyorsa dosya Üniversitelerarası Kurula gönderilir.
ÜAK yönergesinin kapsamı yalnız doçentlik başvurusunda bulunan adaylardır. Yönergenin 14. maddesi başka kurumlarca yapılan incelemelerin engel oluşturmadığını belirtir. TÜBİTAK süreci ise bundan bağımsızdır ve proje, burs ve görevlendirmeleri etkiler.
Disiplin boyutu bu süreçlerden ayrı yürür. 2547 sayılı Kanunun 53/A maddesi burada bir usul şartı koyar. Yayın etiğine ilişkin fiillerde soruşturma başlatılmadan önce etik kurul incelemesi zorunludur. Üniversite, YÖK ve ÜAK etik inceleme süreci bu sıraya göre işler.
YÖK yönergesinin 13. maddesi yetki bakımından ayrı bir kural getirir. Doçentlik adayları dışındaki kişilerin dosyasına, eylemin gerçekleştiği sırada bağlı bulundukları yükseköğretim kurumu bakar. Görev değişikliği yaşayan akademisyenlerde bu kural yetki itirazına dayanak olabilir. Aynı yönergenin 12. maddesi ise aynı esere ilişkin aynı iddiaların yeniden incelenmesini yasaklar.
Etik Savunmada Hangi Belgeler İşe Yarar
Savunma için verilen süreler kısadır. Yükseköğretim kurumu incelemesinde ve ÜAK incelemesinde süre on beş gündür. Disiplin aşamasında ise 53/A maddesi ifade ve savunma için yedi günden az süre verilmesini yasaklar. Madde 30/7/2026 tarihli ve 7592 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Savunmaya davet yazısında soruşturma evrakını inceleme hakkı da bildirilir.
Bu sürede toplanacak belgeler şunlardır.
Metnin tarihli taslak sürümleri ve sürüm geçmişi kayıtları
Kaynak tarama çıktıları, veri tabanı ve kütüphane erişim kayıtları
Ortak yazarlar arasındaki iş bölümü yazışmaları
Editöre iletilen düzeltme veya geri çekme talebi ve cevabı
Savunmada usul itirazları da ayrıca kurulur. YÖK yönergesinin 8. maddesi bilirkişi seçimine sınır getirir. İlgilinin tez danışmanları, doçentlik jürisinde görev almış üyeler ve kendi üniversitesinin öğretim üyeleri bilirkişi olamaz. Eşi ile üçüncü dereceye kadar hısımları ve husumetli kişiler de görevlendirilemez. Bilirkişi raporu için öngörülen süre bir aydır ve bir defaya mahsus bir ay uzatılabilir.
Disiplin aşamasında da bir süre vardır. 2547 sayılı Kanunun 53/A maddesine göre soruşturma, görevlendirme yazısının tebliğinden itibaren iki ay içinde tamamlanır. Ek süre ancak gerekçeli talep üzerine verilir.
Belgeler tek başına sonuç doğurmaz. Savunmanın hangi bendi hedef aldığı ayrıca gösterilmelidir. Etik kurul savunma örneği bu yapıyı somutlaştırır.
Etik Karara Karşı İtiraz ve Dava Yolu
Etik kurul kararı inceleme raporu niteliğindedir ve rektöre sunulur. Sonuç doğuran işlem çoğu zaman bu rapora dayanan idari karardır.
Dava açılırken hedef işlemin doğru belirlenmesi gerekir. İdari işlemlere karşı dava süresi kural olarak altmış gündür. Yürütmenin durdurulması talebi dilekçede ayrıca ileri sürülür.
Denetimde üç nokta öne çıkar. Kararda hangi bendin uygulandığı gerekçesiyle gösterilmiş midir? Uydurulduğu ileri sürülen künyeler tek tek belgelenmiş midir? Ortak yazarlı çalışmada bireysel katkı ayrıştırılmış mıdır? Yapay zeka uydurma kaynak gerekçesine dayanan kararlarda bu üç eksik sıkça tartışma konusu olur. Üniversite etik kurulu kararına itiraz ve iptal davası ayrıntılı biçimde ele alınır.
İhbarın kendisi de hukuki denetime açıktır. YÖK yönergesinin 4. maddesi dayanaksız, yersiz ve kasıtlı etik ihlal isnadını ayrı bir ihlal sayar. Üniversitelerarası Kurul yönergesinde ise komisyonun önce iddianın inandırıcı bilgi ve belgeye dayanıp dayanmadığını tespit etmesi öngörülür. Hiçbir künye tek tek gösterilmeden yapılan toplu suçlamalarda dayanaksız etik ihlal isnadı tartışması gündeme gelebilir.
Bir başka sınır etik ihlal sayılmayan haller başlığındadır. Aynı yönergenin 5. maddesi, bilim alanlarının temel bilgilerinin ve matematik teoremleri gibi önermelerin kullanılmasını ihlal saymaz. Bu hüküm uydurma künye tartışmasını doğrudan çözmez. Ancak her biçimsel eksikliğin ihlal sayılamayacağını gösterir.
Yapay Zeka Uydurma Kaynak Konusunda Avukat Desteği
Yapay zeka uydurma kaynak iddiası bakımından uygulanacak hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, mevcut belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.
Yapay zeka uydurma kaynak iddiası hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya çevrim içi soru formu üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.
Kurtulmazsınız. Beyan yükümlülüğü ile kaynak doğrulama sorumluluğu ayrı konulardır. Aracın kullanıldığını bildirmek, kaynakçadaki hayali künyeye ilişkin sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Yayımlanmış makalemde uydurma kaynak fark ettim ne yapmalıyım
Öncelikle dergi editörüne yazılı olarak bildirim yapılır ve düzeltme talep edilir. Hatanın çalışmanın sonucunu etkilemesi hâlinde dergi geri çekme yoluna gidebilir. Bildirim ve yazışmaların tarihli olarak saklanması sonraki incelemede önem taşır.
Etik kurul savunması için ne kadar sürem var
Yükseköğretim kurumu ve Üniversitelerarası Kurul incelemelerinde savunma süresi on beş gündür. Disiplin soruşturmasında ise 2547 sayılı Kanunun 53/A maddesi uyarınca verilecek süre yedi günden az olamaz. Süre kaçırılırsa mevcut belgelere göre karar verilebilir.
Uydurma kaynak nedeniyle doçentlik başvurum iptal edilir mi
Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesinin 11. maddesine göre etik ihlalde bulunduğuna karar verilen adayın başvurusu iptal edilir. Aday, müracaat dönemi esas alınarak en erken izleyen üçüncü dönemde yeniden başvurabilir. Bu sonuç, ihlal kararının kesinleşmesine ve dava sürecine göre değişebilir.
Ortak yazarlardan biri kaynakçayı hazırladıysa diğerleri sorumlu olur mu
Etik inceleme bireysel katkıyı esas alır, bu nedenle sorumluluk otomatik olarak bütün yazarlara yayılmaz. Kaynakçayı kimin hazırladığı yazışma ve sürüm kayıtlarıyla gösterilebilir. Buna karşılık her yazarın gönderim öncesi kontrol yükümlülüğü tartışma dışı bırakılmaz.
Disiplin Soruşturması
Üniversite Öğrencisinin Kopya ve İntihal Cezası
Sınavda kopya çekmek bir yarıyıl, kopyaya teşebbüs kınama cezası gerektirir. Seminer, tez ve yayında intihal de bir yarıyıl uzaklaştırma grubundadır.
