Kaynak Göstermede Yapılan Özensizlik İntihal Mi?

YÖK ve ÜAK yönergeleri ile 2547 sayılı Kanun, atıf özensizliğini ayrı bir ihlal olarak saymaz. Bu metinler yalnız atıfsız sahiplenmeyi intihal olarak düzenler. Yükseköğretim Kurumları ve Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergelerinin 4. maddesi intihali tanımlar. Tanım şudur: başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek.

Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nin 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi intihali şöyle tanımlar:

“İntihal: Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek”

Tanımın iki unsuru vardır. Birincisi atıf yapılmamış olmasıdır. İkincisi eserin kendine ait gibi gösterilmesidir. İki unsur birlikte aranır. Kaynak gösterilmiş, buna karşılık künye eksik yazılmışsa ikinci unsur gerçekleşmez. Bu durumda kaynak göstermede yapılan özensizlik intihal mi sorusuna olumsuz cevap verilir.

Aynı sınır 2547 sayılı Kanunun 53/b maddesinin beşinci fıkrasının (a) bendinde de görülür. Bent, başkalarına ait fikir, metot, veri veya eserleri atıf yapmadan kendisine ait gibi göstermeyi cezalandırır. Bendin karşılığı üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasıdır. Bu ağırlıktaki bir cezanın teknik bir künye hatasına bağlanamayacağı açıktır.

2547 sayılı Kanun'un 53. maddesinin (b) fıkrasının (5) numaralı bendinin (a) alt bendi üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasını gerektiren fiili şöyle tanımlar:

“Başkalarına ait özgün fikir, metot, veri veya eserleri bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendisine ait gibi göstermek.”

Yönergeler ayrıca bir kapsam dışı hüküm içerir. Yükseköğretim Kurumları Yönergesinin 5. maddesine göre anonim bilgilerin, bilim alanlarının temel bilgilerinin ve matematik teoremleri gibi önermelerin kullanılması etik ihlal sayılmaz. Şart, bir başkasının özgün üslup ve ifadesinin aynen kullanılmamasıdır. Üniversitelerarası Kurul Yönergesinin 5. maddesi de benzer bir hüküm taşır. Bu hükümlerin savunmada kullanımı için Etik İhlal Sayılmayan Haller ve Savunmada Kullanımı yazısı incelenebilir.

Özensizlik ile İntihali Ayıran Ölçütler

Etik kurul ve komisyon kararlarında ayrım dört ölçüt üzerinden kurulur.

Kaynağın Görünür Olup Olmaması

Birinci ve en belirleyici ölçüt budur. Yararlanılan eser kaynakçada yer alıyorsa, okuyucudan gizleme kastı gösterilemez. Sayfa numarasının eksikliği veya dipnot biçimindeki hata bu sonucu değiştirmez. Buna karşılık eser hiçbir yerde anılmamışsa iddia güçlenir.

Aktarımın Yoğunluğu

İkinci ölçüt, atıfsız kalan kısmın hacmidir. Tek bir cümlenin veya tanımın kaynaksız kalması ile bölümlerin aktarılması aynı değerlendirmeye tabi tutulmaz. Aktarımın metin bütünü içindeki payı, kaynak göstermede yapılan özensizlik intihal mi değerlendirmesinde ayrıca ölçülür.

Kast ve Ağır İhmal

Üçüncü ölçüt kusurun derecesidir. Disiplin hukukunda etik ihlal iddiası, eylemin bilerek ya da ağır ihmalle işlendiği ortaya konularak temellendirilir. Yazım aşamasındaki dalgınlık, dizgi hatası veya biçim kılavuzunun yanlış uygulanması bu düzeye ulaşmaz.

Özgünlüğe Etkisi

Dördüncü ölçüt, hatanın esere kattığı haksız değerdir. Künye hatası yazara ek bir bilimsel katkı kazandırmaz. İntihalde ise yazar, kendisine ait olmayan bir katkıyı dosyasına eklemiş olur.

Bu dört ölçüt özensizliği intihalden ayırır. Ölçütler birlikte tartılır; tek başına belirleyici değildir.

Emsal Etik Komisyon Kararı

Aşağıda özetlenen dosya, kaynak göstermede özensizlik ile intihal ayrımının komisyon kararında nasıl kurulduğunu göstermektedir.

• Adayın bilim alanı: Güzel Sanatlar Eğitimi

• Başvuru dönemi: Mart 2020

• İddiaya konu ihlal: İntihal

• İddianın özeti: Şikâyet dilekçesiyle, adayın doçentlik dosyasında kullandığı bir makalesinde intihal bulunduğu ileri sürülmüştür.

• Komisyon tarihi: 10.12.2020

Komisyon, sunulan savunmayı yeterli görerek etik ihlalde bulunulmadığına oybirliğiyle karar vermiştir. Kararın gerekçesinde "kaynakça gösterme noktasında dikkatsizlik ve özensizlik olduğu ancak bu durumun etik ihlal olarak değerlendirilemeyeceği" ifadesi kullanılmıştır.

Karar iki yönden önemlidir. Birincisi, komisyon özensizliğin varlığını kabul etmiş ancak bunu ihlal saymamıştır. İkincisi, şikâyet doçentlik unvanı alındıktan sonra yapılmıştır; unvan zaten kazanılmış olduğu için idari yaptırım doğmamıştır. Benzer nitelikteki başka kararlar için Akademik Etik İhlal Örnekleri ve Etik Komisyon Kararları yazısına bakılabilir.

İddia Hangi Aşamalarda Karşımıza Çıkar

Atıf düzenine yönelik eleştiri tek bir usulde ortaya çıkmaz. Dört ayrı aşamada gündeme gelir ve her aşamanın sonucu farklıdır.

Birincisi doçentlik eser incelemesidir. Jüri üyesi, dosyadaki bir yayında atıf eksikliği tespit ederse durumu gerekçeli raporla Üniversitelerarası Kurula bildirir. Doçentlik Yönetmeliğinin 7. maddesinin ikinci fıkrası bu bildirimi düzenler. Dosya ilgili Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Komisyonuna gönderilir ve karar verilene kadar başvuruyla ilgili işlem yapılmaz.

İkincisi ihbar veya şikâyet yoludur. Doçentlik unvanı alındıktan sonra da dilekçe verilebilir. Üniversitelerarası Kurul Yönergesinin 8. maddesinin (ç) bendi, doçentlik unvanını almış kişiler hakkındaki şikâyet dilekçelerinin incelenmesini komisyonun görevleri arasında sayar.

Üçüncüsü üniversite bünyesindeki disiplin soruşturmasıdır. Bu süreçte inceleme, yükseköğretim kurumunun kendi bilimsel araştırma ve yayın etiği kurulunca yürütülür. İnceleme sürecinin işleyişi için Üniversite, YÖK ve ÜAK Etik İnceleme Süreci Nasıl İşler? yazısına bakılabilir.

Dördüncüsü lisansüstü tez incelemesidir. Tezdeki atıf eksiklikleri tezin ve buna bağlı diplomanın iptali istemiyle gündeme getirilebilir. Bu özel sürecin sonuçları Tez İntihali Nedeniyle Tezin ve Diplomanın İptali yazısında ele alınmıştır.

Bilirkişi İncelemesinde Ayrım Nasıl Kurulur

Atıf eksikliği iddiaları neredeyse her zaman bilirkişi veya uzman görüşüne gönderilir. Üniversitelerarası Kurul Yönergesinin 8. maddesi, komisyonun inceleme kapsamında bilirkişi görüşü alabileceğini düzenler.

Bilirkişi incelemesinde beklenen, iddianın sayfa ve paragraf düzeyinde gerekçelendirilmesidir. Yalnız bir benzerlik yüzdesi bildiren rapor, hangi paragrafın hangi kaynaktan geldiğini göstermez. Bu nedenle savunmada, kaynak göstermede yapılan özensizlik intihal mi incelemesinde raporun ayrıntı düzeyi ayrıca tartışılır.

İncelemede üç soru sorulur. Yararlanılan eser dosyada anılmış mıdır? Anılmışsa eksiklik künye düzeyinde midir? Eksiklik yazara ek bir bilimsel katkı kazandırmış mıdır? Üç sorunun cevabı da olumsuz yönde çıkıyorsa iddia intihal düzeyine ulaşmaz.

Bilirkişi seçiminde de sınırlar vardır. Yönerge, belirli yakınlık ve çıkar ilişkisi bulunan kişilerin bilirkişi olarak görevlendirilemeyeceğini öngörür. Bu kurala aykırılık, kararın usul yönünden sakatlanmasına yol açabilir.

Atıf Eksikliği Disiplin Cezasına Yol Açar mı

Kural olarak hayır; künye veya biçim hatası tek başına bir disiplin fiili değildir. Ceza, eksiklik 53/b-5-a'daki intihal düzeyine ulaştığında ya da hangi fiile benzediği gösterilerek 53/D uygulandığında gündeme gelir. Disiplin hukukunda ceza, ancak kanunda sayılan bir fiile dayandırılabilir. 2547 sayılı Kanunun 53/b maddesindeki listeler bu çerçeveyi çizer. Listelerde "atıf düzeninde özensizlik" başlıklı bir fiil bulunmaz.

Listede yer alan en yakın fiil, beşinci fıkranın (a) bendindeki intihaldir. Bu bendin uygulanabilmesi için eserin kendine ait gibi gösterilmesi gerekir. Kaynağın anıldığı hâllerde bu unsur gerçekleşmez.

Kanunda bir de benzer fiil hükmü vardır. 53/D maddesine göre, Kanunda sayılan fiillere nitelik ve ağırlık bakımından benzer fiiller işleyenlere aynı türden ceza verilebilir. Ancak bu hüküm, kararda hangi fiile benzediğinin açıkça belirtilmesini şart koşar. Gerekçesiz biçimde kurulan bir benzerlik değerlendirmesi yargı denetiminde ayakta kalmaz. Disiplin cezalarının çerçevesi için Etik İhlal Cezaları Nelerdir yazısı incelenebilir.

TÜBİTAK Dosyalarında Durum Farklı mıdır

Dosya TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kuruluna gitmişse uygulanacak metin değişir. TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliğinin 9. maddesi etiğe aykırı davranışları ayrı bir listeyle sayar.

Bu listede aşırma, m.9/1-c bendinde tanımlanmıştır. Tanım, başkalarının fikirlerini, yöntemlerini, verilerini ve yazılarını sahiplerine usulüne uygun atıf yapmadan kullanmayı kapsar. Yönergelerdeki intihal tanımıyla aynı çizgidedir.

Aynı maddenin (g) bendi ise yazarın kendi eserinden atıfsız alıntı yapmasını ayrıca düzenler. Bu bent, yönergelerde karşılığı bulunmayan bir davranışı yaptırıma bağlar. Yönetmeliğin 10. maddesinin üçüncü fıkrasının (a) bendine göre bu fiilde yaptırım altı aydan bir yıla kadardır.

TÜBİTAK yaptırım rejiminin işleyişi için TÜBİTAK AYEK Etik İhlal Türleri ve Cezaları ve TÜBİTAK AYEK ve YÖK Etik Kurulu Farkları yazılarına bakılabilir. Yazarın kendi eserinden yararlanmasının sınırı ise Kendinden İntihal (Self-Plagiarism) ve Yayın Etiği yazısında ele alınmıştır.

Benzerlik Raporu Özensizliği Nasıl Gösterir

Benzerlik raporları bu tartışmada sık kullanılır. Ancak rapor tek başına bir sonuç vermez.

Turnitin ve iThenticate raporları metinsel örtüşmeyi ölçer, atıf durumunu değerlendirmez. Kaynakça, mevzuat alıntıları ve alanın kalıplaşmış yöntem cümleleri oranı kendiliğinden yükseltir. Filtre ayarları değiştiğinde aynı metnin oranı belirgin biçimde değişir. Bu nedenle raporun hangi ayarlarla ve hangi tarihte alındığı belirtilerek değerlendirilmesi gerekir.

Raporda işaretlenen bir bloğun yanında atıf bulunuyorsa, bu blok kaynak göstermede yapılan özensizlik intihal mi başlığının konusudur. Oran sorusunun ayrıntılı cevabı için İntihal Oranı Yüzde Kaç Olmalı? yazısı incelenebilir. Yeniden ifade edilerek yapılan aktarımın sınırı ise Parafraz İntihal midir? yazısında ele alınmıştır.

Kaynak Göstermede Özensizlik İddiasında Savunma

Savunma, iddiayı reddetmek yerine nitelendirmeyi tartışmak üzerine kurulur. Uygulamada beş başlık öne çıkar.

1. İddiaya konu her paragraf için kaynağın metinde veya kaynakçada nerede yer aldığı tablo hâlinde gösterilir.

2. Eksik bilginin türü belirtilir; sayfa numarası, cilt veya yıl hatası ayrı ayrı ele alınır.

3. Yönergedeki intihal tanımının unsurları sıralanır ve hangi unsurun gerçekleşmediği açıklanır.

4. Atıfsız kalan kısmın metin bütünü içindeki payı sayısal olarak ortaya konur.

5. Hatanın yazara bilimsel bir katkı kazandırmadığı, dolayısıyla haksız bir yarar doğmadığı vurgulanır.

Savunmanın yapısı ve dilekçe düzeni için Etik Kurul Savunma Örneği ile İntihal Savunması Nasıl Hazırlanır? yazıları incelenebilir. İddianın hangi delillerle çürütüldüğü konusunda İntihal İddiası Nasıl İspatlanır ve Çürütülür yazısına bakılabilir.

İddia Doçentlik Sürecini Nasıl Etkiler

Süreç, komisyon kararı verilene kadar durur. İddia asılsız çıkarsa değerlendirme kaldığı yerden sürer. Atıf eksikliğine dayanan bir iddia, doçentlik sürecini kararın çıkmasından önce de etkiler.

Doçentlik Yönetmeliğinin 7. maddesinin dördüncü fıkrasına göre iddia komisyona gönderilir ve bir karar verilinceye kadar başvuruyla ilgili herhangi bir işlem yapılmaz. Süreç askıya alınır. Bu askı süresi uygulamada aylarla ölçülür ve adayın o dönemki değerlendirmesini fiilen durdurur.

İddianın yerinde bulunmaması hâlinde iki sonuç doğar. Birincisi, aynı maddenin altıncı fıkrası uyarınca doçentlik değerlendirme süreci kaldığı yerden devam eder. İkincisi, aynı fıkraya 2020 yılında eklenen cümle gereği etik aykırılık iddiasında bulunan jüri üyesinin görevi sonlandırılır. Bu hüküm, dayanaksız iddiaların önüne geçmeyi amaçlar.

Jüri raporlarına erişim de düzenlenmiştir. Doçentlik Yönetmeliğinin 6. maddesinin yedinci fıkrasına 14 Ekim 2025 tarihli değişiklikle eklenen cümlelere göre yalnız değerlendirmeye esas alınan raporlar adayın erişimine açılır. Başvurunun etik ihlal sebebiyle iptal edilmesi hâlinde erişime açılan rapor, etik ihlal tespitinde bulunan jüri raporudur. Diğer raporlar adaya açılmaz.

Bu düzenleme savunma bakımından önemlidir. Aday, hakkındaki iddianın hangi paragraflara dayandığını ancak bu rapor üzerinden görebilir. İtiraz ve dava dilekçesi de bu belge esas alınarak kurulur.

Dayanaksız iddia yöneltilmesi ayrıca değerlendirilir. Yükseköğretim Kurumları Yönergesinin 4. maddesinin ikinci fıkrasının (f) bendi, dayanaksız, yersiz ve kasıtlı olarak etik ihlal isnadında bulunmayı etiğe aykırı eylem sayar. Üniversitelerarası Kurul Yönergesinin 4. maddesinin ikinci fıkrası da benzer bir hüküm taşır. Konu Dayanaksız Etik İhlal İsnadı ve Hukuki Sonuçları yazısında ele alınmıştır.

Savunmada Sık Yapılan Hatalar

Uygulamada üç hata savunmanın etkisini zayıflatır.

Birincisi, iddianın tümüyle reddedilmesidir. Künye eksikliği açıkça varsa bunun inkârı komisyonda güven kaybına yol açar. Doğru yaklaşım, eksikliği kabul edip nitelendirmeyi tartışmaktır.

İkincisi, savunmanın genel ifadelerle kurulmasıdır. "İntihal yapılmamıştır" biçimindeki bir cümle tek başına sonuç doğurmaz. Her iddia paragrafı için ayrı bir karşılık verilmesi gerekir.

Üçüncüsü, belge eklenmemesidir. Yararlanılan eserin ilgili sayfası, dosyadaki kaynakça ve varsa dergi düzeltme yazışması savunmaya eklenir. Belge sunulmayan savunmalarda komisyon çoğunlukla bilirkişi görüşüne başvurur ve süreç uzar.

İhlal Kararı Verilirse İtiraz ve Dava Yolu

Komisyon, kaynak göstermede yapılan özensizlik intihal mi savunmasını kabul etmezse iki yol birlikte değerlendirilir.

Önce dosyaya esas bilirkişi ve uzman raporlarının bir örneği talep edilir. İtiraz dilekçesi bu raporlar üzerinden kurulur. İtiraz, dava açma süresini kendiliğinden durdurmaz. Bu nedenle tebliğden itibaren altmış günlük süre ayrıca takip edilir.

Doçentlik başvurusuna ilişkin kararlarda iptal davası Üniversitelerarası Kurul Başkanlığına karşı idare mahkemesinde açılır. Üniversite etik kurulu kararlarında ise davalı ilgili üniversitedir. Dilekçede yürütmenin durdurulması talebi ayrıca ileri sürülür.

Doçentlik Yönetmeliğinde 14 Ekim 2025 tarihli Resmî Gazetede yayımlanan değişiklik süreci etkiler. Yeni m.7/7'ye göre etik ihlal kararı verilen adayın başvurusu iptal edilir ve aday en erken izleyen üçüncü dönemde yeniden başvurabilir. Etik ihlal tespiti içeren jüri raporu adayın erişimine açılır; diğer raporlar açılmaz. İtiraz ve dava pratiği için ÜAK Etik İhlal Kararına İtiraz ve İptal Davası ile Etik İhlal Türleri, Cezaları, Savunma ve Dava yazılarına bakılabilir.

Kaynak Göstermede Özensizlik İddiasında Avukat Desteği

Kaynak göstermede özensizlik bakımından izlenecek hukuki yol, ilgili mevzuatın yanında somut olayın özelliklerine, dosyadaki belgelere ve varsa idari veya yargısal kararlara göre değerlendirilir. Bu nedenle genel nitelikteki internet içeriği, dosyaya özgü hukuki incelemenin yerine geçmez.

Kaynak göstermede özensizlik hakkında dosyanıza özgü bir değerlendirme talep ediyorsanız Online Hukuki Danışmanlık sistemi üzerinden görüşme planlayabilir veya soru sorma sayfamız üzerinden talebinizi iletebilirsiniz. Görüşmede sunulacak hukuki değerlendirme, paylaşılan bilgi ve belgelere göre yapılır.

Sayfa numarasının yanlış yazılması etik ihlal midir?